Việt Nam cần một chiến lược kinh tế mềm dẻo

Sau buổi hội thảo, bà Phạm Chi Lan, từng là chuyên gia tư vấn trong Nhóm Nghiên Cứu Kinh Tế của cựu thủ tướng Phan Văn Khải, phân tích và nhận định những điểm chính yếu mà chiến lược gia Michael Porter trình bày. Thanh Trúc trao đổi với bà Phạm Chi Lan. Trước hết bà cho biết:

Bà Phạm Chi Lan : Những điều ông ấy nói đều rất bổ ích đối với các doanh nghiệp cũng như là đối với những người làm công việc hoạch định kinh tế cho Việt Nam. Về phần ông nói về các công ty thì thực  ra bản thân các doanh nghiệp cũng có thể đã biết sơ sơ rồi, nhưng khi ông nói thì với những phân tích rất là sâu sắc và những ví dụ cụ thể  về các tình huống khác nhau thì giúp cho các doanh nghiệp người ta nhìn nhận được đúng hơn.

Những điều ông ấy nói đều rất bổ ích đối với các doanh nghiệp cũng như là đối với những người làm công việc hoạch định kinh tế cho Việt Nam.
                                                       Bà Phạm Chi Lan

Nhất là vào lúc này khi mà nền  kinh tế đang khó khăn và một số doanh nghiệp cũng đã thấy những khó khăn của họ cũng như đang lưỡng lự về chiến lược sắp tới nên như thế nào. Những  điều ông nói tôi nghĩ là  cũng là rất tốt mặc dù ông tự nhận là chưa nghiên cứu sâu lắm về kinh tế Việt Nam để có thể đưa ra lời khuyên cụ thể.

Thanh Trúc: Thưa bà Phạm Chi Lan, ông Michael Porter nói rằng  "Việt Nam cần một chiến lược kinh tế mềm dẻo". Theo bà, ông ta nhìn thấy Việt Nam có những quy luật hay là những cách hành xử cứng nhắc trong thương trường của mình  hay là như thế nào mà ông nói phải cần một chiến lược kinh tế mềm dẻo?

Bà Phạm Chi Lan :  Khi ông nói đến điều đó thì trước đó ông đã nhận xét Việt Nam thường hay có những chiến thuật khi mà xử lý những việc nảy sinh thì Việt Nam đưa ra được những giải pháp mang tính chất ngắn hạn để giải quyết được những vấn đề và vì vậy cho đến nay Việt Nam là nền kinh tế khá thành công như rất nhiều người thừa nhận.

Tuy nhiên, việc đưa ra những biện pháp ngắn hạn đó là không đủ, rất cần phải có chiến lược dài hạn. Về chiến lược dài hạn thì trong bối cảnh nền kinh tế ở Việt Nam cũng như tất cả các nước đều biến động liên tục thì không nên có một chiến lược theo kiểu cứng nhắc, mà chiến lược đó có tính linh hoạt, mềm dẻo để thích ứng với tình hình khác nhau.

Nhưng mà dù linh hoạt như thế nào thì vẫn phải có những đường hướng cơ bản, vẫn phải suy nghĩ đến những chiến lược mang tính chất dài hạn, thì tôi nghĩ ông đưa ra như vậy là hoàn toàn hợp lý thôi.

Kinh tế ở Việt Nam cũng như tất cả các nước đều biến động liên tục thì không nên có một chiến lược theo kiểu cứng nhắc, mà chiến lược đó có tính linh hoạt, mềm dẻo để thích ứng với tình hình khác nhau.
                                                           Bà Phạm Chi Lan

Thanh Trúc : Thưa bà Phạm Chi Lan, Việt Nam đang áp dụng một chiến lược kinh tế mềm dẻo, trung dung hay một chiến lược kinh tế chưa được hoàn toàn thông thoáng  bởi vì nó vẫn còn phải đi qua những  cải tổ và những thay đổi  khá là  khó đối với Việt Nam? 

Bà Phạm Chi Lan : Ông Michael Porter cũng có đề xuất những gợi ý đối với Việt Nam về một số lãnh vực cần phải quan tâm để cải cách tiếp, thì điều này tôi nghĩ ổng cũng hiểu về bối cảnh kinh tế Việt Nam khác so với các nước khác là Việt Nam vẫn còn là một nên kinh tế đang trong quá trình chuyển đổi từ thể chế kinh tế kế hoạch hoá tập trung cũ sang thể chế kinh tế thị trường.

Khi mà thể chế kinh tế thị trường chưa hoàn thiện thì dứt khoát là Việt Nam còn phải làm rất nhiều để thúc đẩy cho thể chế kinh tế thị trường hoàn thiện hơn và chuyện cải cách liên tục rõ ràng là Việt Nam phải làm. Tôi nghĩ về phía nhà nước Việt Nam cũng hoàn toàn hiểu điều đó cho nên trong những nỗ lực của Việt Nam thì cải cách cũng là một mối quan tâm hàng đầu.

Tất nhiên khi ông ấy nói thì ông cũng có nhận định là Việt Nam, ví dụ như làm luật chẳng hạn, xây dựng các luật pháp mới thì có thể làm rất lẹ, nhưng mà vấn đề là sau khi xây dựng luật xong thì khâu thi hành luật là yếu, thì đấy cũng là những điều mà tôi nghĩ là sự góp ý của ông ấy cũng là đúng mặc dù ông nói ông chưa nghiên cứu sâu về Việt Nam.

Thế còn điều kiện đối với Việt Nam phải cải cách thì bản thân Việt Nam hoàn toàn hiểu và quá trình cải cách thì cũng như ở nhiều nước khác nó diễn ra không bao giờ là dễ dàng được cả, mà nó phải có một quá trình trước hết từ những tư duy, những suy nghĩ rồi đến các cách thức làm thì cần phải cải thiện liên tục thì mới đạt được kết quả tốt hơn.

Xây dựng các luật pháp mới thì có thể làm rất lẹ, nhưng mà vấn đề là sau khi xây dựng luật xong thì khâu thi hành luật là yếu
                                                          Bà Phạm Chi Lan

Cạnh tranh: phải sáng tạo ra sự khác biệt

Thanh Trúc : Thưa bà Phạm Chi Lan, tại cuộc họp giữa năm của các định chế tài chánh đang tài trợ cho Việt Nam, trong đó có Ngân Hàng Thế Giới  (World Bank), Ngân Hàng Phát Triển Châu Á (ADB), thì chính World Bank cũng có  đưa ra nhận định là Việt Nam cần  thay đổi một số luật lệ để tạo môi trường thuận lợi cho  doanh gia nước ngoài đầu tư vào, đồng thời giúp doanh gia trong nước, nhất là lãnh vực tư nhân hoạt động dể dàng hơn nếu muốn cạnh tranh với các nước trong khu vực.

Thưa bà ở đây ông Michael Porter lại cho rằng trong chiến lược sai lầm lớn nhất là cạnh tranh trên cùng qui mô chiếu kích với đối thủ. Phải chăng ông ta chưa hiểu lắm về hiện trang kinh tế đang mở cửa của Việt Nam hay ông nói một cách lý thuyết quá?

Bà Phạm Chi Lan : Tôi hiểu là trong nhiều cuốn sách ông ấy viết lâu nay về cạnh tranh, ông ấy thường khuyên là tạo ra sự khác biệt (differentiation), và cũng có những người khác đã từng viết những cuốn "differentiation or die", tức là nếu không tạo được sự khác biệt thì chết.

Cái thông điệp của ông đối với các doanh nghiệp Việt Nam về lãnh vự này, theo tôi, cũng là vừa phải thôi. Đấy là ông cho là Việt Nam nếu mà cứ ráng rượt theo làm đúng như sản phẩm của các nước khác đã làm, copy của người ta, không có sự sáng tạo của mình, không tạo nên những sắc thái riêng, thì Việt Nam sẽ không thể nào đuổi kịp và cạnh tranh được với họ. Việt Nam phải có được những sự sáng tạo nhất định trong sản phẩm của mình.

Chứ còn cái cạnh tranh trực tiếp một cách đối đầu với những người đang lớn, đang mạnh hơn mình, mà mình muốn bằng họ, thì tôi nghĩ rằng cái cách đó thì ông ấy nói là trúng mà các doanh nghiệp Việt Nam chắc có lẽ cũng không tính là họ sẽ làm như vậy đâu, bởi vì làm như vậy thì sẽ rất khó mà thành công được.

Tôi thấy là lời khuyên của ông ấy cũng phù hợp với Việt Nam, vì dù sao trong đó công ty của Việt Nam cũng có một số công ty đặt sai mục tiêu, nó hơi tham vọng cho mình, nhưng mà đặt mục tiêu một cách phù hợp hơn và nhất là phải tìm được cho sản phẩm của mình một cái gì khác biệt để tạo nên một cái đặc sắc của nó thì cũng là một chiến lược đúng và cần phải quan tâm.

Thanh Trúc :  Bà nghĩ thế nào về nhận định của ông Porter cho là "trong khi nền kinh tế Hoa Kỳ, Nhật Bản đang suy thoái thì cảm giác của ông khi đến thành phố Hồ Chí Minh là ông không nghĩ rằng Việt Nam  đang suy giảm kinh tế. Đây là một nhận định có tính cách lịch sự, xã giao hay là nhìn thẳng vào thực tế của Việt Nam.

Bà Phạm Chi Lan : Có lẽ là cái cảm nhận ban đầu thôi vì thực sự ngay cả đối với ở Việt Nam hiện nay không phải ai cũng có thể nhận thức được sự tác động lớn một khi các nền kinh tế lớn trên thế giới bị khủng hoảng. Theo ý kiến của nhiều chuyên gia Việt Nam thì thông thường nó có độ trễ nhất định khi mà tác động của khủng hoảng từ Mỹ, từ Nhật Bản, từ EU sang Việt Nam.

Tôi nghĩ chác chắn Việt Nam sẽ chịu những tác động tiêu cực đến nền kinh tế từ cuộc khủng hoảng đó, mà có thể ngay lập tức chưa nhìn thấy rõ nhưng lần lần sẽ thấy. Ví dụ như vào lúc này của hàng năm thì thông thường là các khách sạn của Việt Nam, nhất là ở TP.HCM và Hà Nội sẽ đông nghẹt khách nước ngoài, các doàn du lịch, các đoàn quốc tế vô rất nhiều, nhưng mà năm nay thì tình hình ở các khách sạn vắng vẻ hơn rất nhiều.

Tác động của cuộc khủng hoảng sẽ nặng nề hơn rất nhiều nếu như Việt Nam không tự trị được những căn bệnh vốn có trong nền kinh tế của mình.
                                                              Bà Phạm Chi Lan

Ngành du lịch là ngành đang trực tiếp nhận những tác động xấu của cuộc khủng hoảng toàn cầu. Hay là về xuất khẩu cũng đang bị suy giảm xuống, tốc độ xuất khẩu của hai tháng gần đây thấp hơn hẳn so với trước. Trên một số sản phẩm thì các doanh nghiệp cũng đang kêu là khó khăn hơn rất nhiều khi bán hàng ra bên ngoài.

Thế thì đấy là những cái tác động mà phía Việt Nam cũng đã bắt đầu nhận thấy tương đối rõ. Thế còn ông ấy nói thì ông cũng chỉ nói hàm ý là Việt Nam ít nhiều cũng sẽ bị ảnh hưởng chứ không phải ông hoàn toàn phủ nhận là Việt Nam không chịu ảnh hưởng gì. 

Tôi cũng chỉ muốn nói một điều là có lẽ trong khủng hoảng thì đối với nhiều chuyên gia Việt Nam cũng như nhiều người Việt Nam thì nó cũng lại là một cơ hội, bởi trong điều kiện khó khăn như thế này thì Việt Nam rất cần xem xét lại mình một cách thực sự nghiêm túc trên tất cả các mặt, tìm cách để chữa những căn bệnh của bản thân nền kinh tế của mình.

Tác động của cuộc khủng hoảng sẽ nặng nề hơn rất nhiều nếu như Việt Nam không tự trị được những căn bệnh vốn có trong nền kinh tế của mình. Ở bên ngoài thì tác động của nó đã mạnh rồi, nhưng mà nó sẽ lớn hơn nhiều nếu như những căn bệnh trong cứ tiếp tục bùng phát như nó đã thể hiện trong năm vừa qua.

Cho nên đối với Việt Nam thì những nỗ lực bên trong để cải cách, để thay đổi cơ cấu và làm sao cho nền kinh tế có hiệu quả hơn, có chất lượng cao hơn, cạnh tranh hơn vẫn là chuyện cốt lõi nhất .