Tai họa ngay trong các công trình lớn
Bộ Xây Dựng vừa ban hành chỉ thị rà soát lại các kẽ hở trong hoạt động xây dựng để chấn chỉnh cũng như chế tài, xử lý các chủ thể vi phạm cam kết về phẩm chất các công trình. Mặc Lâm tìm hiểu vấn đề qua các ý kiến của các chuyên gia xây dựng sau đây.
Cho tới nay dư luận vẫn còn bàng hoàng khi nhớ lại tai nạn sập hai nhịp cầu Cần Thơ để lại di chứng cho hàng trăm nạn nhân vốn là công nhân của công trình này. Chưa xong thì lại đến vụ sạt lở mỏ đá D3 thủy điện Bản Vẽ Nghệ An, rồi vụ vỡ đập của công trình hồ chứa nước Cửa Đại, vụ nứt bê tông dìm cầu Thủ Thiêm<br/>
Cho tới nay dư luận vẫn còn bàng hoàng khi nhớ lại tai nạn sập hai nhịp cầu Cần Thơ để lại di chứng cho hàng trăm nạn nhân vốn là công nhân của công trình này. Chưa xong thì lại đến vụ sạt lở mỏ đá D3 thủy điện Bản Vẽ Nghệ An, rồi vụ vỡ đập của công trình hồ chứa nước Cửa Đại, vụ nứt bê tông dìm cầu Thủ Thiêm, cũng như nứt bê tông đầm lăn thủy điện Sơn La...
Trước những trở ngại kỹ thuật to lớn và tai hại nhiều hơn thế nữa, ngành xây dựng Việt Nam phải đối diện một thực tế cần được nhanh chóng chấn chỉnh: chủ đầu tư giao phó những công trình xây dựng cho các hãng thầu thiếu khả năng, đó chính là nguyên nhân gây ra những tai hoạ vừa nói.
Minh bạch trong đấu thầu?
Việc đấu thầu hiện nay được tổ chức ra sao và phương cách mà luật pháp quy định liệu có đủ để đảm bảo sự minh bạch khi chọn một nhà thầu cho công trình hay không? Chúng tôi ghi nhận thông tin từ PGS-TS Huỳnh Văn Hoàng, Chủ Tịch Hội Xây Dựng Thành Phố Hồ Chí Minh, và được ông cho biết thể thức tham dự một cuộc đấu thầu xây dựng như sau:
Trước những trở ngại kỹ thuật to lớn và tai hại nhiều hơn thế nữa, ngành xây dựng Việt Nam phải đối diện một thực tế cần được nhanh chóng chấn chỉnh: chủ đầu tư giao phó những công trình xây dựng cho các hãng thầu thiếu khả năng, đó chính là nguyên nhân gây ra những tai hoạ vừa nói.<br/>
- "Công trình tôi muốn xây dựng thì tôi đăng báo mời thầu. Ít nhất là 3 đơn vị có nộp hồ sơ. Họ đến lấy hồ sơ vì cái công trình của mình lớn nhỏ, họ đóng một số tiền rồi họ nhận bộ hồ sơ về họ nghiên cứu, sau đó họ lập dự án và họ đưa cho mình, trong điều kiện là giá chính. Ít nhất phải có 3 đơn vị nhận thầu như thế thì cuộc đấu thầu mới thành công.
Và sau khi các phong bì dán kín mà họ gửi tới, tức là các điều kiện kỹ thuật và giá tiền rõ ràng, thì bên mời thầu mới thành lập một hội đồng. Hội đồng đó cũng tương đối rộng rãi, nhiều nhà khoa học trong ngành, trong và ngoài đơn vị của họ, mấy người nhận thầu đó, họ nghiên cứu một thời gian, họ thấy đơn vị nào được thì họ bỏ phiếu.
Tức là có bản điểm cho phiếu rất là rõ ràng. Rồi mục nào cho phiếu bao nhiêu điểm, sau đó họ cộng lại thì họ thấy đơn vị nào nhiều điểm nhất thì họ cho đơn vị đó thắng thầu."
Trong tất cả các văn kiện hiện hành thì cái quan trọng nhất trong hồ sơ đấu thầu, đó là các doanh nghiệp phải kê khai các nhà thầu phụ, nhưng mà cái quy định chính là các chủ thầu phải đưa ra từ đầu đó là các nhà thầu phụ được đưa ngay
Kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Hùng
Các doanh nghiệp xây dựng vẫn cho rằng họ có quyền kêu thêm nhà thầu phụ trong các phần mà họ không chuyên môn như điện lạnh hay các kỹ thuật khác.
Tuy nhiên theo quy định hiện hành của pháp luật thì việc khai báo nhà thầu phụ phải được nêu rõ ngay từ khi đấu thầu và nếu có thay đổi thì phải thông báo ngay với chủ đầu tư. Kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Hùng, Chủ Tịch Tổng Hội Xây Dựng Việt Nam, cho biết:
- "Trong tất cả các văn kiện hiện hành thì cái quan trọng nhất trong hồ sơ đấu thầu, đó là các doanh nghiệp phải kê khai các nhà thầu phụ, nhưng mà cái quy định chính là các chủ thầu phải đưa ra từ đầu đó là các nhà thầu phụ được đưa ngay. Trong luật đấu thầu ghi rất rõ là thường thường phải đưa ngay vào trong hồ sơ đấu thầu và phải được sự đồng ý của chủ đầu tư."
Thực tế rất khác xa với quy định
Thực tế rất khác xa so với quy định. Công ty nào trúng thầu cũng kêu nhà thầu phụ cho mình bởi họ không đủ khả năng thực hiện nhiều công trình trong cùng một lúc. Thường thì giải pháp cho các khó khăn này là chia sẻ lợi nhuận cho nhà thầu khác để giải quyết công việc cho mình.
Việc chia sẻ này dẫn đến trở ngại lớn về kỹ thuật, vì phần đông các nhà thầu phụ không đủ tay nghề để thi công các công trình đòi hỏi kỹ thuật hiện đại. PGS-TS Huỳnh Văn Hoàng cho biết:
Thực tế rất khác xa so với quy định. Công ty nào trúng thầu cũng kêu nhà thầu phụ cho mình bởi họ không đủ khả năng thực hiện nhiều công trình trong cùng một lúc. Thường thì giải pháp cho các khó khăn này là chia sẻ lợi nhuận cho nhà thầu khác để giải quyết công việc cho mình. Việc chia sẻ này dẫn đến trở ngại lớn về kỹ thuật<br/>
- "Những công ty nào mà bán thầu, nó bán tống ra rồi nó đi luôn đó, thì cái đó nguy hại. Còn nó bán mà nó kiểm tra chặt chẽ thì chuyện đó hay diễn ra ở Việt Nam. Tức là sau khi tôi trúng thầu rồi thì tôi là B, bên A là bên chủ đầu tư. Tôi là B, tôi nhận thi công.
Tôi thi công nhiều công trình, nhiều hạng mục quá, tôi làm không nổi, vốn tôi không đủ nên làm không nổi, tôi mới "passé" qua cho thằng B', có khi thằng B' đó 'passé" cho thằng B''.
Mỗi một thằng B, B' và B'' thằng nào cũng muốn kiếm một ít vốn thì cái công trình đó sẽ bị giảm chất lượng. Và điều đó thấy rất rõ vì thằng B, B', B'' nào cũng phải ăn, cũng phải có tiền để nuôi đội ngũ cán bộ công chức của mình. Cho nên nó cứ phẩy, phẩy, phẩy thì chất lượng công trình phải giảm thôi."
Hối lộ khiến luật pháp không thể đứng bên cạnh giám sát
Phó Thủ Tướng Hoàng Trung Hải trong một cuộc họp của ngành xây dựng đã lên tiếng báo động về thực trạng này. Ông lưu ý Bộ Xây Dựng phải có các biện pháp chế tài đối với các chủ đầu tư vì không theo dõi chặt chẽ các công ty đấu thầu, khiến các công ty này lợi dụng khe hở luật pháp để bán thầu cho các công ty kém khả năng khác.
KTS Nguyễn Ngọc Hùng chia sẻ các đề nghị mà Tổng Hội Xây Dựng Việt Nam đưa ra trong cuộc họp, ông nói:
Các công ty tư vấn luôn bị đòi hối lộ nếu muốn thắng thầu như vụ CPI chẳng hạn, đã khiến luật pháp không thể đứng bên cạnh giám sát các đòi hỏi dưới gầm bàn, không những của chỉ một quan chức mà còn của cả nguyên một hệ thống.<br/>
- "Chúng tôi có một ý kiến, đề nghị ủng hộ công thức là các cơ quan quản lý dự án chuyên nghiệp, chủ đầu tư không nên đồng thời lại trực tiếp làm trưởng ban quản lý dự án mà nên chuyển qua các công ty tư vấn quản lý dự án chuyên nghiệp.
Như vậy thì họ vừa có trình độ, vừa có năng lực, vừa hiểu biết thì chắc là quản lý công trình sẽ tốt hơn. Càng chuyên nghiệp hoá bao nhiêu và chọn được những người giỏi quản lý bao nhiêu thì dứt khoát quản lý dự án hiệu quả bấy nhiêu."
Dư luận lên tiếng nhiều lần về khả năng yếu kém của các chủ đầu tư về nhận thức khoa học, kỹ thuật liên quan đến xây dựng. Việc này đã dẫn tới các hệ quả mà ngân sách nhà nước phải bỏ ra bù đắp.
Bên cạnh đó, tuy luật pháp đòi hỏi mọi công trình có vốn nhà nước phải được giám sát bởi một công ty tư vấn, nhưng thực tế cho thấy, điều này đôi khi không ngăn được sự sai phạm bởi các quan chức nhà nước.
Các công ty tư vấn luôn bị đòi hối lộ nếu muốn thắng thầu như vụ CPI chẳng hạn, đã khiến luật pháp không thể đứng bên cạnh giám sát các đòi hỏi dưới gầm bàn, không những của chỉ một quan chức mà còn của cả nguyên một hệ thống.