Được mùa, Mất giá
Kể từ khi Việt Nam khởi sự xuất khẩu gạo trong những năm 1990, một chặng đường dài đã qua đi trước khi mặt hàng gạo gia nhập câu lạc bộ tỷ đô la trong mấy năm qua.
Tuy vậy không ít lần, vùng đồng bằng sông Cửu Long vựa lúa xuất khẩu chính của Việt Nam, xảy ra tình trạng được mùa mất giá, hoặc để lỡ cơ hội xuất khẩu khi giá gạo thế giới lên cao điểm trong mấy tháng đầu năm 2008.
Hiện nay giá gạo thế giới vẫn ở mức cao, doanh nghiệp vẫn có thể bán với giá trên 600 đô la tấn. Nhưng sự bất cập trong chính sách đã khiến hàng triệu tấn lúa hè thu tồn đọng trong dân, không bán được, hoặc người dân phải chịu bán với giá thấp, dưới mức giá chính phủ hứa hẹn là 5.000đ/kg tức giá có lãi 40% của chi phí làm ra hạt lúa.
Tình trạng thị trường lúa bị bế tắc được nông dân đồng bằng sông Cửu Long mô tả với chúng tôi:
“Ghe thương lái thì có mua nhưng số lượng ít lắm. hầu như là mình thấy họ không cần mua lúa, số lượng ít quá kêu lại thì họ chèn giá. Trước đây vụ đông xuân giá lúa 4 ngàn, một bao phân 550.000đ một bao 50kg, thời điểm này lúa bán được 4.500đ tới 4.600đ/kg nhưng một bao phân tới 1.300.000đ một bao. Trước mắt anh thấy nông dân mất bao nhiêu tiền rồi.”
Chỉ đạo của chính phủ
Trong tháng 8, chính phủ đưa ra chỉ đạo về việc phải thu mua khoảng 4 triệu tấn lúa tồn đọng vùng đồng bằng sông Cửu Long với giá 5.000 đ/kg cho người dân. Mệnh lệnh này chỉ được thực hiện cầm chừng và ít có nông dân nào bán được lúa với giá chính phủ chỉ đạo.
Ngày 21/8/2008 ông Phan Huy Thông Phó Cục Trưởng Cục Trồng Trọt tuyên bố tại TP.HCM rằng, sắp đề xuất chính phủ một giải pháp có thể áp dụng lâu dài. Đó là ‘xây dựng giá sàn và có chính sách đảm bảo thu mua hết lượng lúa hàng hoá của nông dân.’
Ông Phan Huy Thông xác định như vậy trong cuộc hội thảo mang tên Chiến lược an ninh lương thực quốc gia đến năm 2020, tầm nhìn 2030’.
Ông Thông giải thích đề xuất này trên báo Tuổi Trẻ Online, theo đó các chuyên gia của chính phủ sẽ tính toán giá thành sản xuất lúa, từ đó chính phủ ấn định mức giá sàn, tức mức giá lúa thấp nhất mà doanh nghiệp, thương lái phải mua, để bảo đảm rằng nông dân trồng lúa không bị thua lỗ.
Theo sự trình bày của người đại diện Cục Trồng Trọt tại hội thảo, khi giá lúa trên thị trường xuống dưới mức giá sàn, chính phủ sẽ can thiệp bằng cách trực tiếp thu mua lúa của nông dân hoặc cho doanh nghiệp vay tiền thu mua lúa của người dân để dự trữ xuất khẩu.
Nếu làm được như vậy thì càng tốt, nhưng mà tôi thấy nói thì nhiều nhưng làm được thì ít. Trước đây chính phủ nói là tình hình sản xuất lúa khả quan, giá lúa phải khoảng 7.000đ/kg. Nhưng bây giờ tới khi thu hoạch thì giá lúa rớt thê thảm.
Nông dân đồng bằng sông Cửu Long
Đề xuất này còn có ý tưởng về chính sách bù giá lương thực cho các hộ nghèo, đối tượng thu nhập thấp khi giá lúa gạo tăng cao. Ngoài ra còn nêu đề nghị tăng qui mô sản xuất lương thực, thông qua việc cho phép chuyển nhượng và miễn thuế chuyển nhượng đất nông nghiệp.
Nhà nông hy vọng
Phản ứng của người trồng lúa vùng đồng bằng sông Cửu Long mà chúng tôi tiếp xúc là hồ hởi với sự đề xuất hợp đạo lý, tuy nhiên người dân tỏ ý nghi ngờ tính khả thi của đề xuất này:
“Nếu làm được như vậy thì càng tốt, nhưng mà tôi thấy nói thì nhiều nhưng làm được thì ít. Trước đây chính phủ nói là…tôi nghe thông tin trên đài nói là tình hình sản xuất lúa khả quan, giá lúa phải khoảng 7.000đ/kg. Chính là ông chủ tịch tỉnh An Giang phát biểu trên đài, nhưng bây giờ tới khi thu hoạch thì giá lúa rớt thê thảm trong khi giá phân thì tăng.”
Đối với chuyên gia nông nghiệp dầy kinh nghiệm như TS Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện lúa vùng đồng bằng sông Cửu Long, thì có một số điều kiện cần và đủ để bảo đảm nông dân bán được lúa và với giá có lời để chi phí cuộc sống và tái sản xuất:
“Dự báo tiêu thụ gạo trên thế giới là một, thứ hai giá cả phải phù hợp…như vậy mình phải có tồn trữ đảm bảo về kho tàng về nguồn vốn dự trữ mạnh thì mới làm ăn được. Còn nếu như hiện nay kho tàng dự trữ mình yếu, nguồn vốn thì các doanh nghiệp rất băn khoăn. Chính những cái đó là điểm yếu trong xuất khẩu gạo của VN.”
Chỉ riêng vùng đồng bằng sông Cửu Long sản lượng lúa năm 2008 có thể đạt mức trên 20 triệu tấn, bao gồm 10 triệu tấn lúa đông xuân những tháng đầu năm, sau đó là 8 triệu tấn lúa hè thu hiện nay và gần 2 triệu tấn lúa vụ 3 tức thu đông sắp tới.
Những vấn đề còn lại
Đối với tính khả thi của đề xuất mà Phó Cục Trưởng Phan Huy Thông phát biểu tại cuộc hội thảo, ngoài vấn đề tối quan trọng là đầu ra cho doanh nghiệp, còn có chuyện nguồn vốn và hệ thống kho tàng để trữ lúa.
Chắc chắn đây là một vấn đề dài lâu không chỉ với lúa gạo mà thí dụ như cà phê nữa… Nếu Nhà nước có chính sách khuyến khích khéo thì các doanh nghiệp hoặc chính bà con nông dân cùng với các doanh nghiệp sẽ làm tốt hơn.
TS Nguyễn Quang A
Vấn đề kho tàng trữ lúa và rộng hơn là công nghệ sau thu hoạch, được TS Nguyễn Quang A Viện trưởng viện nghiên cứu phát triển ở Hà Nội nhận định:
“Chắc chắn đây là một vấn đề dài lâu không chỉ với lúa gạo mà thí dụ như cà phê nữa… ngoài chuyện mình xử lý sau thu hoạch như thế nào, hoặc có những silos để sấy vào mùa mưa, hoặc thời tiết, rồi có các kho chứa.
Các hệ thống như thế tôi nghĩ đấy là vấn đề thực sự của các doanh nghiệp, nhưng nếu Nhà nước có chính sách khuyến khích khéo thì các doanh nghiệp hoặc chính bà con nông dân cùng với các doanh nghiệp sẽ làm tốt hơn.”
Đề xuất giá lúa tối thiểu và chính sách đảm bảo mua hết lúa hàng hoá của nông dân chỉ khả thi, khi nào Bộ NN&PTNT và các doanh nghiệp thành công trong cuộc tổng dượt hiện nay là mua 4 triệu tấn lúa cho dân với giá bảo đảm từ 5.000đ/kg trở lên.
Nhưng thực tế tình hình ở vựa lúa vùng đồng bằng sông Cửu Long đã không diễn ra như chính phủ mong muốn suốt gần 1 tháng qua.