Điều làm người dân đau xót và phẫn nộ đó là bên cạnh “thiên tai” mà con người đành phải chấp nhận, sự thiệt hại từ những cơn bão còn do “nhân họa”gây nên trong đó có thói quan liêu; dự báo thời tiết chưa chính xác; phương pháp phòng chống bão chưa thật tốt và tai hại hơn nữa, là việc xả hồ chứa nứơc thủy điện ngay trong khi bão lũ đang diễn ra, khiến cho lũ chồng lũ, tai họa càng trở nên nặng nề hơn.
Trong mục điểm blog tuần này chúng tôi muốn tập trung đến phản ứng của người dân về tác hại của việc xả lũ thủy điện ngay trong cơn bão qua những bài viết của các blogger-những nhà dân báo đã đứng về phía nhân dân, về phía nước mắt.
"Nhân họa"gây nên trong đó có thói quan liêu; dự báo thời tiết chưa chính xác; phương pháp phòng chống bão chưa thật tốt và tai hại hơn nữa, là việc xả hồ chứa nứơc thủy điện ngay trong khi bão lũ đang diễn ra, khiến cho lũ chồng lũ, tai họa càng trở nên nặng nề hơn.<br/>
Nguyên nhân gần
Trong bài viết: "Xã lũ thủy điện: trên cả sự vô cảm"blogger-nhà báo Mạnh Quân viết:"Tình trạng xả lũ ở nhiều công trình thủy điện miền Trung như: thuỷ điện A Vương, thủy điện sông Ba Hạ…đang được nhiều người cho là căn nguyên gây trầm trọng thêm lũ ở nhiều vùng thuộc các tỉnh: Phú Yên, Quảng Nam…Việc xả lũ vô lối ấy có lúc được giải thích là do "thiếu nhạc trưởng" cho hoạt động xả lũ của nhiều công trình thủy điện trên cùng một dòng sông; có lúc giải thích do công trình thủy điện đó chưa được chú trọng về nhiệm vụ cắt lũ…
Để làm rõ tất cả những vấn đề này, và đi đến một giải pháp xử lý tổng thể, khoa học, theo ông Nguyễn Đình Xuân, uỷ viên ủy ban Khoa học Công nghệ và môi trường của Quốc hội, cần phải thành lập một uỷ ban điều tra về các việc vận hành, phát triển các công trình thủy điện, việc bảo tồn, phát triển rừng…ở miền trung.
Theo khuyến cáo của Liên hợp quốc thì trong cơ cấu hệ thống điện Việt Nam không nên quá 30% dành cho thuỷ điện. Nhưng hiện nay, số dự án thuỷ điện đã chiếm tới khoảng 40% (số liệu bộ Công thương) và sẽ còn tăng mạnh, theo quy hoạch, sẽ tăng tới 62% vào năm 2010
Trong thời gian điều tra, theo ông Xuân, cần tạm dừng việc triển khai các công trình thủy điện mới.
Phát biểu của đại biểu Quốc hội Nguyễn Đình Xuân đã nhận được rất nhiều ý kiến ủng hộ. Nhưng, đáng buồn thay, cũng đúng vào thời điểm này, dường như, người ta vẫn còn say sưa với việc phát triển các công trình thủy điện mới.”
Và: "Theo khuyến cáo của Liên hợp quốc thì trong cơ cấu hệ thống điện Việt Nam không nên quá 30% dành cho thuỷ điện. Nhưng hiện nay, số dự án thuỷ điện đã chiếm tới khoảng 40% (số liệu bộ Công thương) và sẽ còn tăng mạnh, theo quy hoạch, sẽ tăng tới 62% vào năm 2010. Về cơ bản, các dự án thủy điện lớn đã tiến đến giới hạn nên người ta đang chú ý phát triển mạnh các công trình thuỷ điện vừa và nhỏ. Đáng lo thay cho miền Trung là các công trình thủy điện nhỏ đang tập trung ở đây: Thống kê của tổng cục Môi trường cho thấy, riêng tại miền Trung và Tây nguyên, số dự án thủy điện vừa và nhỏ do địa phương phê duyệt đã lên tới con số 355 cái: Gia Lai có 113, Lâm Đồng 55, đăk Lăk 101, Kon Tum hiện có khoảng 80 dự án, Quảng Nam có khoảng 57, Đăk Nông có 64…
Nếu vẫn cứ tiếp tục cho xây dựng thêm nhà máy điện, phá vỡ quy hoạch chung, chẳng cần đếm xỉa gì mấy chữ “phát triển bền vững”…những người hoạch định chính sách cho phát triển điện ở miền Trung, những người có trách nhiệm ở các bộ, ngành liên quan chính có lẽ sẽ tạo ra những hiểm họa môi trường trong tương lai, thậm chí, có thể còn tệ hại hơn cả những hậu quả lũ, lụt sau những trận bão lớn vừa rồi´´
<i>Riêng tại miền Trung và Tây nguyên, số dự án thủy điện vừa và nhỏ do địa phương phê duyệt đã lên tới con số 355 cái: Gia Lai có 113, Lâm Đồng 55, đăk Lăk 101, Kon Tum hiện có khoảng 80 dự án, Quảng Nam có khoảng 57, Đăk Nông có 64…</i> <br/>
Nguyên nhân xa
Do thiếu một cái nhìn tổng thể, một tầm nhìn xa trên nhiểu lĩnh vực mà cụ thể ở đây là lĩnh vực thuỷ điện, thuỷ lợi nên đã để xảy ra tình trạng khi xây thủy điện thì mạnh tỉnh nào tỉnh nấy xây, không tính đến cái hại chung, còn khi phải xả lũ để bảo vệ đập và hồ chứa, thì không thắc mắc đến tai họa có thể xẩy ra cho người dân, nên mới gây ra tình trạng lũ nhân tạo chồng lên lũ thiên nhiên. Về điều này, nhà văn Phạm Viết Đào nói thẳng :"Việc xây dựng tràn lan các đập thủy điện vừa qua không kiểm soát là bài học nhãn tiền về những thảm hoạ do quan trí gây ra"
Tình trạng khi xây thủy điện thì mạnh tỉnh nào tỉnh nấy xây, không tính đến cái hại chung, còn khi phải xả lũ để bảo vệ đập và hồ chứa, thì không thắc mắc đến tai họa có thể xẩy ra cho người dân, nên mới gây ra tình trạng lũ nhân tạo chồng lên lũ thiên nhiên.<br/>
Trả lời dư luận về tình hình này, thứ trưởng Bộ Công thương Đỗ Hữu Hào trong cuộc phỏng vấn của báo Tuổi Trẻ đã nói rằng đó là chuyện bất khả kháng. Ông nói, "khi gặp lũ lớn, thủy điện xả lũ là đương nhiên và nếu không có hồ thủy điện, lũ còn lớn hơn." Trong một bài phỏng vấn khác cũng trên báo Tuổi Trẻ, Ông Võ Văn Tri, tổng giám đốc Công ty cổ phần thủy điện Sông Ba cũng trả lời tương tự:"Việc xả lũ trong tình hình những ngày vừa qua là giải pháp buộc lựa chọn, bởi đó là cách duy nhất để đảm bảo an toàn, nếu không làm thế chắc chắn thảm họa sẽ khủng khiếp hơn nhiều đối với hàng vạn người dân ở hạ lưu. Nhìn hàng ngàn bà con bị ngập lụt tôi cũng xót xa lắm chứ, nhưng không còn cách nào khác.
Khi gặp lũ lớn, thủy điện xả lũ là đương nhiên và nếu không có hồ thủy điện, lũ còn lớn hơn.
Thứ trưởng Bộ Công thương Đỗ Hữu Hào
Trong khả năng của mình, chúng tôi luôn phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương, kịp thời thông báo về diễn biến xả lũ để chính quyền di dời dân trong các trường hợp khẩn cấp. Tuy nhiên, hàng ngàn nhà dân chìm trong lũ như những ngày qua là bất khả kháng." Nhưng ông Vũ Trọng Hồng (Tổng thư ký Hội Thuỷ lợi), thì nghĩ khác: "Tỉnh khẩn cấp di dời dân rồi mới xả lũ, chứ không thể xả trước rồi nói rằng xả là hợp lý, xả vì bất khả kháng".
Bình về câu trả lời của ông thứ trưởng Bộ Công thương, nhà văn Phạm Viết Đào thì chua xót: " Trước các chết tức tưởi của trên trăm con người do những đập thủy điện tại miền trung bất ngờ xả lũ ào ạt để thoát thân; thế mà có vị quan chức thản nhiên trả lời báo chí: xả lũ là hợp lý. Vô cảm, vô tâm và vô trách nhiệm đến thế là cùng."
Trong khả năng của mình, chúng tôi luôn phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương, kịp thời thông báo về diễn biến xả lũ để chính quyền di dời dân trong các trường hợp khẩn cấp. Tuy nhiên, hàng ngàn nhà dân chìm trong lũ như những ngày qua là bất khả kháng
Ô. Võ Văn Tri,thủy điện Sông Ba
Nhà báo Mạnh Quân phê phán: "Để cho hàng ngàn hộ dân phải vật lộn trong lũ mà bảo đó là bất khả kháng (tại sao trước khi xả lũ không báo cho dân di chuyển đi ?) như lời [tay] giám đốc công ty Thuỷ điển Ba Hạ thì quả thật không còn gì để nói nữa. Hãy so sánh với việc gây ô nhiễm của công ty Ve Dan: mấy trăm hộ bị ảnh hưởng thì Vedan dù sao cũng đã phải bỏ ra vài trăm tỷ đồng để khắc phục. Còn gây nên thảm cảnh về môi trường to lớn như vậy ở các tỉnh miền Trung, các công ty sở hữu mấy công trình thuỷ điện xã lũ đã làm gì để đền bù thiệt hại cho dân, cho đất nước?"
Trong bài "Chìm trong biển lũ, trách nhiệm thuộc về ai?" blogger Nguyễn Văn Tuấn cũng viết: " Gây ra cái chết cho một người đã là tội nghiệm trọng, đi tù như bỡn. Gây ra cái chết cho hàng trăm người dân là tội gì? Tôi không biết ở Việt Nam gọi tội đó là gì, nhưng ở bên này người ta có một tội danh rất nặng có chữ "mass". Nhưng ở Việt Nam thì chẳng thấy ai nhận lãnh trách nhiệm này, chỉ thấy nói đến "khắc phục" mà chẳng biết khắc phục ra sao. Sự việc theo thời gian rồi chắc cũng qua đi như bao vụ việc nghiêm trọng khác, nhưng đối với hàng trăm gia đình có thân nhân chết thì khó mà quên được"
Gây ra cái chết cho một người đã là tội nghiệm trọng, đi tù như bỡn. Gây ra cái chết cho hàng trăm người dân là tội gì?
ở Việt Nam thì chẳng thấy ai nhận lãnh trách nhiệm này, chỉ thấy nói đến “khắc phục” mà chẳng biết khắc phục ra sao.
Blogger Nguyễn Văn Tuấn
Trước sự bất bình của dư luận, khi trao đổi với báo chí bên lề Quốc hội sáng 9.11, phó Thủ Tướng Hoàng Trung Hải theo trích dẫn của báo vnexpress, đã giải thích: "Ba huyện của Phú Yên thiệt hại nặng nhất trong bão Mirinae là Sông Cầu, Đồng Xuân và Tuy An làm gì có nhà máy thủy điện. Nhà máy thủy điện sông Ba ở phía nam của Tuy Hòa, xả nước có gây chết ai đâu". Và khi đề cấp đến những bài học cần phải rút ra, ông Hoàng Trung Hải, chỉ đề cập đến, thứ nhất là "Nhận thức của người dân là phải luôn cảnh giác, bão lũ không còn theo quy luật mà luôn luôn có bất thường.
Thứ hai, dự báo của chúng ta không thể chính xác 100%, do thiếu phương tiện công cụ dự báo, biến đổi khí hậu khó lường và mạng lưới trạm quan trắc không đầy đủ...Thứ ba, là biến đổi khí hậu làm cực đoan hóa các hiện tượng thời tiết". Ông Hải không nói đến việc ngừng xây thêm các công trình thuỷ điện mới hay tính toán điều phối thế nào về việc xả lũ không gây tình trạng lũ chồng lũ như đã xẩy ra.
Nhận thức của người dân là phải luôn cảnh giác, bão lũ không còn theo quy luật mà luôn luôn có bất thường. Thứ hai, dự báo của chúng ta không thể chính xác 100%, do thiếu phương tiện công cụ dự báo, biến đổi khí hậu khó lường và mạng lưới trạm quan trắc không đầy đủ..
Phó Thủ Tướng Hoàng Trung Hải
Trong khi đó, khi trả lời báo Pháp luật TP.HCM, ông Ngô Văn Trấn- nguyên Phó Chủ tịch tỉnh Quảng Nam-Đà Nẵng (cũ) khẳng định:"Việc cần làm ngay là lập một tổng đài liên lạc của các nhà máy thủy điện để điều phối việc xả lũ. Theo đó, khi các nhà máy thủy điện ở bậc trên cao nhất xả lũ thì phải báo cho tổng đài, tổng đài báo tiếp cho các nhà máy thủy điện bậc dưới và cứ thế, thủy điện bậc thấp nhất sẽ phải báo cho vùng hạ lưu nơi dân cư sinh sống.
Quy định này phải thực hiện nghiêm, nhà máy nào làm sai phải bồi thường, có trách nhiệm vật chất, có chế tài. Như vậy thì người dân và chính quyền vùng hạ lưu mới chủ động ứng phó với việc xả lũ. Chứ như vừa rồi nhà máy thủy điện xả lũ cứ xả, dân biết hay không mặc kệ và thiệt hại nặng nề đã xảy ra.
Nói như vậy để thấy cần một sự điều hành thống nhất cho từng hệ thống thủy điện theo vùng để có quy hoạch, điều hành phát triển, cũng như xử lý sự cố. Đã đến lúc các ngành, chính quyền địa phương nơi có tiềm năng thủy điện phải ngồi lại và có một cách tính toán nghiêm túc thì tiềm năng thủy điện của đất nước ta mới phát triển bền vững, an toàn và hiệu quả thiết thực. Ông Trần cũng cho rằng
"Nếu nhà máy xả lũ gây ngập mà không hề báo trước để dân bị thiệt hại thì nhà máy đó phải bị chế tài."
Nhưng trong khi chờ đợi mọi việc sẽ được tính toán, giải quyết, thì tai hoạ đã diễn ra và có ai đảm bảo mùa lũ năm sau tình trạng tương tự sẽ không tái diễn? Chỉ thương cho người dân đã nghèo khó lại phải chịu đủ thứ tai ương, thiên tai và nhân hoạ. Trong đó tai ương do nhân hoạ, đau xót thay, là điều có thể tránh, chứ không phải chỉ là „rút kinh nghiệm“ , là điều cứ phải nói đi nói lại mà vẫn không biết đến khi nào thì chấm dứt.