Khi gánh chịu suy thoái kinh tế, nông thôn là nơi có ảnh hưởng rõ nét nhất. Thành tích xóa đói giảm nghèo mà Việt Nam thực hiện được trong hơn một thập niên có thể mất nhiều ý nghĩa.

Năm 1993, ở Việt Nam cứ hai gia đình thì có một gia đình nghèo khổ, nói rõ hơn là tỷ lệ hộ nghèo tòan quốc là 58%. Với chính sách đổi mới và trợ giúp của  quốc tế, đến năm 2008 tỷ lệ hộ nghèo ở Việt Nam hạ xuống mức 12,5%.        

Thành tựu mà chính phủ Việt Nam tự hào nhiều nhất đã mai một chỉ trong vòng nửa năm, do ảnh hưởng suy thoái kinh tế thế giới. TS Vũ Trọng Bình, Giám đốc Trung Tâm Phát Triển Nông Thôn một tổ chức nghiên cứu của Nhà nứơc đã nói với chúng tôi, Việt Nam sẽ khó giữ vững thành tích giảm nghèo của mình:

“Trong bối cảnh khủng hoảng mà giữ được tỷ lệ nghèo mà không bị tăng lên đã là giỏi lắm rồi, bây giờ lại giảm đi nữa tôi không tin là chúng ta có thể tiếp tục giảm nghèo được. Thực ra tôi nghĩ là tỷ lệ nghèo một số vùng chắc chắn sẽ tăng cao. Ngay trong khảo sát, chúng tôi đã nói là có một số xã, không phải tất cả nhưng một số xã đã nói là tỷ lệ nghèo bần cùng của họ đã tăng lên rồi.”

Cơ chế, đường lối

Một chuyên gia khác, giáo sư viện sĩ Đào Thế Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện Khoa Học Kỹ Thuật Nông Nghiệp Việt Nam, đã đánh giá là sau hơn 30 năm đổi mới, nông nghiệp và nông thôn Việt Nam ở trong tình trạng kém phát triển.

Ông cho rằng cơ chế, đường lối và quyết định của các nhà lãnh đạo Việt Nam đã đưa tới hậu quả vừa nói.

Như vậy có nghĩa cần có sự cải tổ cả ba vấn đề vừa nói liên quan tới nông nghiệp nông thôn Việt Nam. TS Đặng Kim Sơn, Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển nông nghiệp nông thôn nhận định về vấn đề này:

“Chúng tôi không hài lòng với cơ chế hiện nay và đang tìm cách tháo gỡ chính sách về đất đai về lao động về đầu tư cho nông nghiệp.”

Chúng tôi không hài lòng với cơ chế hiện nay và đang tìm cách tháo gỡ chính sách về đất đai về lao động về đầu tư cho nông nghiệp.

TS Đặng Kim Sơn

Nếu đem chuyện cải tổ thể chế nói với nông dân và cư dân nông thôn, có thể các chuyên gia sẽ phải đưa ra sự giải thích cụ thể nhất. Vậy thì cải tổ thế chế nói chung là gì. TS Nguyễn Quang A, Viện trưởng Viện Nghiên Cứu Phát Triển, một tổ chức tư nhân ở Hà Nội đưa ra nhận định:

Nhu cầu thay đổi

Vậy thể chế nông thôn có thể hiểu là cơ chế luật pháp, quản lý đất đai sản xuất, quyền tham gia các tổ chức dân sự phục vụ lợi ích nghề nghiệp của nông dân. TS Đặng Kim Sơn làm rõ nét hơn về nhu cầu thay đổi thể chế ở nông thôn:

“Chúng tôi nghĩ là vai trò của cộng đồng là một, vai trò của đoàn thề là hai, vai trò của hợp tác xã của nông dân là ba, cần phải được thay đổi, được tổ chức xây dựng lại, để làm thế nào người nông dân thực sự đứng lên làm chủ vận mệnh của mình, cả trong sản xuất lẫn trong quản lý xã hội quản lý môi trường.”

Luật pháp Việt Nam không công nhận quyền tư hữu đất đai, nông dân canh tác trên đất mà họ được cấp quyền sử dụng với diện tích hạn chế, gọi là hạn điền. Sửa đổi luật đất đai mang tính triệt để là trở ngại lớn nhất.

Hiện nay những nông trại qui mô lớn, hoặc là của tập thể, hoặc thuê mướn ruộng đất, hoặc lách luật gom thu ruộng đất dứơi hình thức cầm thế sổ đỏ quyền sử dụng đất của ngừơi khác.

Cần phải được thay đổi, được tổ chức xây dựng lại, để làm thế nào người nông dân thực sự đứng lên làm chủ vận mệnh của mình, cả trong sản xuất lẫn trong quản lý xã hội quản lý môi trường.

TS Đặng Kim Sơn

Trong cơ chế chính trị của Việt Nam,  đề xuất nông dân tự quản lý tài nguyên môi trường các công trình phúc lợi chung, là một vấn đề còn khá xa ở phía trước. Hội nông dân đã có từ lâu từ trung ương hội xuống tới tận địa bàn xã ấp, tuy nhiên tổ chức này không có thực lực, như phát biểu của một nông dân đồng bằng sông Cửu Long:

“Hội Nông Dân hiện giờ cho có hình thức vậy thôi, tôi thấy không hoạt động gì cho lắm, ở xã ở huyện có Hội Nông Dân mỗi ngừơi được cấp cái thẻ hội viên, nhưng thực ra họ chẳng có thông tin gì cho nông dân, hoạt động yếu lắm.”   

Tổ chức xã hội nông thôn hiện nay qúa lỏng lẻo, vì thế nông dân không hưởng lợi đúng mức từ sản phẩm nông nghiệp làm ra. Thí dụ như trong sản xuất lúa gạo, các tầng trung gian mỗi nấc xén một phần lợi nhuận của nông dân. TS Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện lúa Vùng Đông Bằng Sông Cửu Long đưa ra nhận định:

“Hiện nay trong sản xuất lúa gạo và khâu lưu thông phân phối có quá nhiều trung gian, đó là sự thật.

Nếu muốn xử lý vấn đề này thì bắt đầu từ chỗ qui hoạch lại đất đai, rồi chuyển đổi làm sao cho đất đai phối hợp, liên kết, hợp tác với nhau để có thể trở thành những trang trại lớn, hoặc là có những hợp tác xã liên kết với nhau.

Như vậy mới có thể giảm bớt trung gian, hiện nay nếu không có khâu trung gian này thì các công ty không thể ký hợp đồng với từng hộ có nửa ha hay một ha đất, như vậy ký với hàng trăm ngàn hộ không làm nổi.”

Các nhà nghiên cứu chính sách của Nhà nước Việt Nam đều nhìn nhận nhu cầu bức thiết trong việc cải tổ thể chế ở nông thôn. Trong khủng hỏang đã lộ ra những mắt xích yếu nhất của hệ thống kinh tế xã hội, đặc biệt là khu vực nông nghiệp nông thôn.

Thế nhưng quyền hoạch định chính sách thực sự nằm trong tay Trung Ương Đảng Cộng Sản VN, liệu sẽ có sự đột phá quan trọng cho nông thôn hay không thì chưa có câu trả lời dứt khoát.

Ý kiến của Bạn

Bạn có thể đưa ý kiến của mình vào khung phía dưới. Ý kiến của Bạn sẽ được RFA xem xét trước khi đưa lên trang web, do đó cần có thời gian. Vui lòng sớm quay lại để xem ý kiến của Bạn đã được đưa lên chưa.