Khi gánh chịu suy thoái kinh tế, nông thôn là nơi có ảnh hưởng rõ nét nhất. Thành tích xóa đói giảm nghèo mà Việt Nam thực hiện được trong hơn một thập niên có thể mất nhiều ý nghĩa.
Năm 1993, ở Việt Nam cứ hai gia đình thì có một gia đình nghèo khổ, nói rõ hơn là tỷ lệ hộ nghèo tòan quốc là 58%. Với chính sách đổi mới và trợ giúp của quốc tế, đến năm 2008 tỷ lệ hộ nghèo ở Việt Nam hạ xuống mức 12,5%.
Thành tựu mà chính phủ Việt Nam tự hào nhiều nhất đã mai một chỉ trong vòng nửa năm, do ảnh hưởng suy thoái kinh tế thế giới. TS Vũ Trọng Bình, Giám đốc Trung Tâm Phát Triển Nông Thôn một tổ chức nghiên cứu của Nhà nứơc đã nói với chúng tôi, Việt Nam sẽ khó giữ vững thành tích giảm nghèo của mình:
"Trong b ối c ảnh kh ủng ho ảng mà gi ữ đ ược t ỷ l ệ nghèo mà không b ị tăng lên đã là gi ỏi l ắm r ồi, bây gi ờ l ại gi ảm đi n ữa tôi không tin là chúng ta có th ể ti ếp t ục gi ảm nghèo đ ược. Th ực ra tôi nghĩ là t ỷ l ệ nghèo m ột s ố vùng ch ắc ch ắn s ẽ tăng cao. Ngay trong kh ảo sát, chúng tôi đã nói là có m ột s ố xã, không ph ải t ất c ả nh ưng m ột s ố xã đã nói là t ỷ l ệ nghèo b ần cùng c ủa h ọ đã tăng lên r ồi."
Cơ chế, đường lối
Một chuyên gia khác, giáo sư viện sĩ Đào Thế Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện Khoa Học Kỹ Thuật Nông Nghiệp Việt Nam, đã đánh giá là sau hơn 30 năm đổi mới, nông nghiệp và nông thôn Việt Nam ở trong tình trạng kém phát triển.
Ông cho rằng cơ chế, đường lối và quyết định của các nhà lãnh đạo Việt Nam đã đưa tới hậu quả vừa nói.
Như vậy có nghĩa cần có sự cải tổ cả ba vấn đề vừa nói liên quan tới nông nghiệp nông thôn Việt Nam. TS Đặng Kim Sơn, Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển nông nghiệp nông thôn nhận định về vấn đề này:
"Chúng tôi không hài lòng v ới c ơ ch ế hi ện nay và đang tìm cách tháo g ỡ chính sách v ề đ ất đai v ề lao đ ộng v ề đ ầu t ư cho nông nghi ệp."
Chúng tôi không hài lòng với cơ chế hiện nay và đang tìm cách tháo gỡ chính sách về đất đai về lao động về đầu tư cho nông nghiệp.
TS Đặng Kim Sơn
Nếu đem chuyện cải tổ thể chế nói với nông dân và cư dân nông thôn, có thể các chuyên gia sẽ phải đưa ra sự giải thích cụ thể nhất. Vậy thì cải tổ thế chế nói chung là gì. TS Nguyễn Quang A, Viện trưởng Viện Nghiên Cứu Phát Triển, một tổ chức tư nhân ở Hà Nội đưa ra nhận định:
“Đ
ầu tiên là các qui đ
ịnh c
ủa Nhà n
ứơc, các chính sách và lu
ật pháp. Chuy
ện c
ải cách th
ể ch
ế hi
ểu theo nghĩa nh
ư th
ế, là m
ột quá trình đã đ
ược ti
ến hành su
ốt 20 năm qua liên t
ục. Tôi nghĩ r
ằng trong th
ời gian t
ới v
ẫn ph
ải ti
ến hành.”
Nhu cầu thay đổi
Vậy thể chế nông thôn có thể hiểu là cơ chế luật pháp, quản lý đất đai sản xuất, quyền tham gia các tổ chức dân sự phục vụ lợi ích nghề nghiệp của nông dân. TS Đặng Kim Sơn làm rõ nét hơn về nhu cầu thay đổi thể chếở nông thôn:
"Chúng tôi nghĩ là vai trò c ủa c ộng đ ồng là m ột, vai trò c ủa đoàn th ề là hai, vai trò c ủa h ợp tác xã c ủa nông dân là ba, c ần ph ải đ ược thay đ ổi, đ ược t ổ ch ức xây d ựng l ại, đ ể làm th ế nào ng ười nông dân th ực s ự đ ứng lên làm ch ủ v ận m ệnh c ủa mình, c ả trong s ản xu ất l ẫn trong qu ản lý xã h ội qu ản lý môi tr ường."
Luật pháp Việt Nam không công nhận quyền tư hữu đất đai, nông dân canh tác trên đất mà họ được cấp quyền sử dụng với diện tích hạn chế, gọi là hạn điền. Sửa đổi luật đất đai mang tính triệt để là trở ngại lớn nhất.
Hiện nay những nông trại qui mô lớn, hoặc là của tập thể, hoặc thuê mướn ruộng đất, hoặc lách luật gom thu ruộng đất dứơi hình thức cầm thế sổ đỏ quyền sử dụng đất của ngừơi khác.
Cần phải được thay đổi, được tổ chức xây dựng lại, để làm thế nào người nông dân thực sự đứng lên làm chủ vận mệnh của mình, cả trong sản xuất lẫn trong quản lý xã hội quản lý môi trường.
TS Đặng Kim Sơn<br/>
Trong cơ chế chính trị của Việt Nam, đề xuất nông dân tự quản lý tài nguyên môi trường các công trình phúc lợi chung, là một vấn đề còn khá xa ở phía trước. Hội nông dân đã có từ lâu từ trung ương hội xuống tới tận địa bàn xã ấp, tuy nhiên tổ chức này không có thực lực, như phát biểu của một nông dân đồng bằng sông Cửu Long:
"H ội Nông Dân hi ện gi ờ cho có hình th ức v ậy thôi, tôi th ấy không ho ạt đ ộng gì cho l ắm, ở xã ở huy ện có H ội Nông Dân m ỗi ng ừơi đ ược c ấp cái th ẻ h ội viên, nh ưng th ực ra h ọ ch ẳng có thông tin gì cho nông dân, ho ạt đ ộng y ếu l ắm."
Tổ chức xã hội nông thôn hiện nay qúa lỏng lẻo, vì thế nông dân không hưởng lợi đúng mức từ sản phẩm nông nghiệp làm ra. Thí dụ như trong sản xuất lúa gạo, các tầng trung gian mỗi nấc xén một phần lợi nhuận của nông dân. TS Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện lúa Vùng Đông Bằng Sông Cửu Long đưa ra nhận định:
"Hi ện nay trong s ản xu ất lúa g ạo và khâu l ưu thông phân ph ối có quá nhi ều trung gian, đó là s ự th ật.
N ếu mu ốn x ử lý v ấn đ ề này thì b ắt đ ầu t ừ ch ỗ qui ho ạch l ại đ ất đai, r ồi chuy ển đ ổi làm sao cho đ ất đai ph ối h ợp, liên k ết, h ợp tác v ới nhau đ ể có th ể tr ở thành nh ững trang tr ại l ớn, ho ặc là có nh ững h ợp tác xã liên k ết v ới nhau.
Nh ư v ậy m ới có th ể gi ảm b ớt trung gian, hi ện nay n ếu không có khâu trung gian này thì các công ty không th ể ký h ợp đ ồng v ới t ừng h ộ có n ửa ha hay m ột ha đ ất, nh ư v ậy ký v ới hàng trăm ngàn h ộ không làm n ổi."
Các nhà nghiên cứu chính sách của Nhà nước Việt Nam đều nhìn nhận nhu cầu bức thiết trong việc cải tổ thể chếở nông thôn. Trong khủng hỏang đã lộ ra những mắt xích yếu nhất của hệ thống kinh tế xã hội, đặc biệt là khu vực nông nghiệp nông thôn.
Thế nhưng quyền hoạch định chính sách thực sự nằm trong tay Trung Ương Đảng Cộng Sản VN, liệu sẽ có sự đột phá quan trọng cho nông thôn hay không thì chưa có câu trả lời dứt khoát.