ដួងព្រះចន្ទនៃភពផែនដីយើងនេះ គឺជាតារារណបធម្មជាតិតែមួយគត់ ដែលបានកកើតឡើងព្រមពេលជាមួយគ្នានឹងដែនព្រះធរណី ក្រោយពីការកក្រើកផ្ទុះឡើងដ៏មហាអសា្ចរ្យ នៃ«បុរេរបុករបក» ដែលភាសាអង់គ្លេស ហៅថា The Big Bag កាលពីប្រមាណជិត ១ម៉ឺន ៤ពាន់លានឆ្នាំមុននោះ ហើយដែលជាហេតុបណ្តាលឲ្យមានការវិវត្តន៍កកើតជាលោកធាតុ ចក្រវាល តារានិករ កញ្ចុំផ្កាយ ព្រមទាំងភពតូច ភពធំ ច្រើនឥតគណនា រហូតមកទល់សព្វថ្ងៃនេះ ។
ក្នុងចំណោមបណ្តាភពខាងក្នុងទាំងបួននៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ ភពពុធ និងភពសុក្រ គ្មានព្រះច័ន្ទ សូម្បីតែមួយដួងទាល់តែសោះ។ រីឯព្រះច័ន្ទទាំង ២ដួង នៃភពអង្គារវិញនោះ គឺគ្រាន់តែជាកម្ទេចផ្កាយតូចៗ មានរាងកំពិតកំពៀវដែលត្រូវបានវាយបំបែក និងអណ្តែលវិលវល់ក្នុងលំហ ដោយសារទំនាញនៃផ្កាយព្រះគ្រោះមួយដួងនេះតែប៉ុណ្ណោះ ។
អាស្រ័យហេតុនេះហើយ ទើបកំណរកំណើតដោយបាតុភូតធម្មជាតិ របស់ព្រះច័ន្ទ ព្រមទាំងទ្រង់ទ្រាយដែលមើលពីផែនដីទៅឃើញរាងមូលក្រឡង់ ជាមួយនឹងទំហំដ៏ធំផងនោះ បានញ៉ាំងឲ្យដួងព្រះចន្ទ្រានៃដែនពសុធាយើងនេះ ត្រូវបានក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តចាត់ទុកថា មានលក្ខណៈទោល ពិសេសគ្មានពីរក្នុងចំណោមក្រុមភពខាងក្នុងទាំង៣ ហើយនិងភពដទៃមួយចំនួនទៀត ក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យយើងនេះ ។
អ្នកគ្រូ ស៊ុយ ស្រីលាភ បង្រៀនផ្នែកគណិតវិជ្ជា និងរូបវិទ្យា នៅអនុវិទ្យាល័យ ស្រង់ ក្នុងស្រុកគងពិសី ខេត្តកំពង់ស្ពឺ អធិប្បាយអំពីប្រវត្តិ នៃការរកឃើញ ភពរណបធម្មជាតិមួយនេះ កាលពីប្រមាណជិត ៤សតវត្សរ៍កន្លងទៅ ៖ «អ្នកដែលបានរកឃើញឋានព្រះចន្ទហ្នឹងគឺលោក កាលីឡេ គឺរកឃើញឆ្នាំ ១៦០៩ ។ លោកហ្នឹងគឺបានមើលឃើញឋានព្រះច័ន្ទមុនគេបង្អស់តាមតេឡេទស្សន៍» ។
លោក Galileo Galilei ដែលបានប្រើកែវយឹត តាមឆ្លុះមើលឃើញព្រះច័ន្ទ នៃដែនពសុធាយើងនេះមុនគេបង្អស់ កាលពីប្រមាណជិត ៤០០ឆ្នាំមុន គឺជាតារាវិទូជនជាតិអ៊ីតាលីល្បីឈ្មោះមួយរូប នាសមយ័កាលនោះ ។
ការរកឃើញដ៏ចម្បងជាលើកទីមួយ របស់លោក Galileo Galilei បានបង្ហាញពិភពលោក ឲ្យបានដឹងថា ផ្ទៃខាងលើនៃព្រះច័ន្ទ គ្របដណ្តប់ទៅដោយតំបន់វាលរាប ជួរភ្នំ និងជ្រោះជ្រលងជាច្រើន ដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នានឹងផ្ទៃស្រទាប់លើ របស់ភពផែនដីដែរ ។
អ្នកគ្រូ ស៊ុយ ស្រីលាភ អធិប្បាយបន្តអំពីដំណើរនៃការទៅដល់ស្ថានព្រះច័ន្ទ របស់មនុស្សជាលើកដំបូងបង្អស់ ក្នុងរយៈពេលជាង ៣០០ឆ្នាំក្រោយមក ៖ «ប៉ុន្តែដល់ពេលថ្ងៃទី ២០ កក្កដា ១៩៦៩ គឺលើកទី១ហើយដែលមនុស្សយើងបានទៅដល់ភពព្រះច័ន្ទហ្នឹង» ។
រីឯមនុស្សទីមួយដែលបានធ្វើដំណើរទៅដល់ស្ថានព្រះច័ន្ទ នៃភពផែនដីយើងនេះ គឺលោក Neil Armstrong ជនជាតិអាមេរិកាំង នៃក្រុមអ្នកអវកាស ណាសា របស់រដ្ឋបាលសហរដ្ឋអាមេរិក ក្នុងបេសកកម្មទៅកាន់ភពព្រះច័ន្ទ នាឆ្នាំ ១៩៦៩ តាមយានអាវកាសឈ្មោះ អាប៉ូឡូ ១១ ជាមួយនឹងសហសេវិកពីរនាក់ទៀត ។
ប៉ុន្តែលោក Neil Armstrong ដែលកាលនោះទើបមានអាយុ ៣៩ឆ្នាំ បានឈានជើងចុះដើរលើឋានព្រះច័ន្ទមុនគេ ជាមួយនឹងឧទានស័ព្ទពីទីនោះមកកាន់មជ្ឈមណ្ឌល ត្រួតពិនិត្យបេសកកម្មយានអាវកាស នៅក្នុងទីក្រុង Houston រដ្ឋ Texas និងបានឲ្យពិភពលោក អំពីដំណើរចុះចតនៅលើភពរណបធម្មជាតិមួយនេះ ដែលមានសំឡេងដើមជាភាសាអង់គ្លេស និងសម្រួលសំឡេងដោយ លោក ហាស់ សាន ៖ «...នេះគឺជាជំហានតូចមួយ សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ ប៉ុន្តែជាជំហានមួយ ដ៏មហាលោតផ្លោះ សម្រាប់មនុស្សជាតិ...» ។
យានអាវកាស អាប៉ូឡូ ១១ បានវិលមកកាន់ផែនដីវិញ បន្ទាប់ពីចុះចតនិងសិក្សា អំពីស្ថានព្រះច័ន្ទ អស់រយៈពេលចំនួន ២ថ្ងៃរួចមក ដោយពាំនាំមកជាមួយនូវសិលាជាច្រើនបំណែកលាយឡំនឹងដី ដែលមានទម្ងន់សរុប ២១គីឡូក្រាមផង ។
លោក Neil Armstrong បច្ចុប្បន្ននេះ មានអាយុ ៦៨ឆ្នាំ និងបានចូលនិវត្តន៍ទៅហើយដែរ ។ រហូតមកទល់ឆ្នាំ ១៩៧២ មានអ្នកអវកាសចំនួន ១២នាក់ ហើយបានធ្វើដំណើរទៅដល់និងចុះដើរជើងប៉ះដីឋានព្រះច័ន្ទ ។
ទាក់ទងនឹងស្ថានព្រះចន្ទ ដែលជាភពរណបធម្មជាតិតែមួយគត់នៃប្រថពីយើងនេះ មានមិត្តអ្នកស្តាប់ម្នាក់ បានទូរស័ព្ទមកកាន់វិទ្យុអាស៊ីសេរី សុំឲ្យជួយស្រាយចម្ងល់ ដែលមានក្នុងចិត្ត ៖ «ខ្ញុំឈ្មោះ យឹម វិបុល រស់នៅពោធិ៍ចិនតុង ។ ខ្ញុំមានសំណួរចង់សួរខាងវិទ្យុអាស៊ីសេរី តើឋានព្រះចន្ទមានមនុស្សរស់នៅដែរឬទេ? បើមានមនុស្សរស់នៅ តើមនុស្សហ្នឹងប្រភេទណា ហើយមនុស្សហ្នឹងដូចមនុស្សយើងនៅភពផែនដីដែរឬទេ ? តើមនុស្សហ្នឹងប្រភេទដូចអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តបង្កើតរឿងថាមានជាសត្វអី មនុស្សហ្នឹងរស់នៅបានទេ?» ។
អ្នកគ្រូ ស៊ុយ ស្រីលាភ បង្រៀនផ្នែកគណិតវិទ្យា និងរូបវិទ្យា នៅអនុវិទ្យាល័យ ស្រង់ ក្នុងស្រុកគងពិសី ខេត្តកំពង់ស្ពឺ បានបកស្រាយអំពីប្រការនេះ ដោយផ្អែកតាមសៀវភៅកម្មវិធីសិក្សាជាតិ ៖ «នៅឋានព្រះច័ន្ទគឺគ្មានមនុស្សរស់នៅទេ ដោយសារនៅទីនោះ គឺវាគ្មានទឹក គ្មានបរិយាកាស ហើយជាភពដែលស្ងួតគ្មានខ្យល់ ដូចនេះមនុស្សគ្រាន់តែអាចឡើងទៅបានមួយរយៈៗ តែបើសិនជានៅក្នុងហ្នឹងតែម្ដង គឺអត់អាចរស់នៅបានទេ» ។
ឯកសារផ្នែកវិទ្យាសាស្រ្តនានា បានសរសេរកត់ត្រាឲ្យដឹងថា ដោយសារតែស្ថានព្រះច័ន្ទ គ្មានបរិយាកាសដើម្បីទប់ស្កាត់កាំរស្មីព្រះអាទិត្យ ទើបនៅពេលថ្ងៃមានសីតុណ្ហភាពក្តៅខ្លាំង ឡើងរហូតដល់ទៅបូក ២៣០អង្សារសែលស៊ុស ។
ប៉ុន្តែនៅពេលយប់វិញ សីតុណ្ហភាពបានធ្លាក់ចុះត្រជាក់ជាខ្លាំង រហូតដល់ទៅ -១២០អង្សារសែលស៊ុស ដោយសារតែគ្មានបរិយាកាស ដើម្បីរក្សាទុកកម្តៅព្រះអាទិត្យ ដែលបានចាំងមកលើនៅពេលថ្ងៃ ។
ម៉្យាងទៀតដោយសារតែស្ថានព្រះច័ន្ទ គ្មានបរិយាកាស ស្ងួតហួតហែងគ្មានទឹក គ្មានខ្យល់ទាល់តែសោះ ។ ស្នាមដានជើងនៃអ្នកយានអវកាសទាំងឡាយ ដែលបានចុះដើរនៅលើទីនោះទាំងប៉ុន្មាន និងនៅដិតដាមជាប់យូរអង្វែង អស់ពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ មិនងាយនឹងរលប់បាត់ពីផ្ទៃខាងលើរបស់ដួងព្រះចន្ទ្រា នៃដែនព្រះធរណីយើងនេះឡើយ ៕