Хитай һакимийити яқтурмайдиған 6 түрлүк хәвәр

Узун йиллардин буян хитай һакимийити өзигә пайдисиз хәвәрләргә қарита сәлбий тәсир пәйда қилиду, дегәнни баһанә қилип, бу һәқтики хәвәрләрни чәкләп келиватиду.
Ихтиярий мухбиримиз азад қасим
2012.10.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
wuken-namayish-xitayda-305.jpg Вукәндики намайишидин көрүнүш. 2011-Йили 14-декабир.
AFP

Өткәндә америка әлчиханисиниң бейҗиңниң һава булғиниши һәққидики санлиқ мәлуматларни елан қилиши хитай даирилирини оңайсиз әһвалға чүшүрүп қойғанлиқи сәвәбидин “ички ишларға арилашқанлиқ” дәп қаралди. Һалбуки хитайниң екологийигә мәсул тармақлири узундин буян бу һәқтики мәлуматларни имканийәтниң баричә йошуруп келиватқан иди. Әмәлийәттә һаваниң булғиниши һәққидики хәвәрләр хитай коммунистик һакимийитиниң тәшвиқат тармақлири дуня җамаәтчилики вә хитайдики хәлқ аммисидин йошуруп келиватқан көплигән мәхпийәтликләрниң кичиккинә бир қисмидинла ибарәт.

Нөвәттә хитайда һакимийәткә тәһдит пәйда қилиши, муқимлиққа тәсир йәткүзүши мумкин,дәп қаралған һәмдә әмәлдарларниң шәхси турмушиға мунасивәтлик болған һәр қандақ учур вә мәлуматлар мәтбуатларда һәргиз ашкариланмайду.

Германийә авази радиосиниң хәвиригә қариғанда, америкида нәшр қилинидиған “ ташқи сиясәт” журнили йеқинда хитай даирилирини һәммидин бәк алақзадә қилидиған һәмдә җамаәтчиликкә ашкарилашқа рухсәт қилинмайдиған алтә түрлүк хәвәрни ройхәткә турғузуп чиққан. Булар төвәндикичә:

Биринчи: иқтисадқа даир санлиқ мәлуматлар

Йеқинқи хәвәрләргә қариғанда, хитай даирилири хитай карханилириниң малийисигә аит мәлуматларни чәтәллик мәбләғ салғучиларға ашкарилимаслиқни қарар қилған.

Бу йил 5-айда хитай һөкүмити йәнә 2017-йилдин бурун хәлқарадики төрт чоң иқтисади тәптиш мәһкимисиниң хитайдики иш беҗириш органлириниң мәсуллуқиға хитайларни тәйинләшни, әгәр ундақ болмиғанда бу мәһкимиләрниң хитайда паалийәт қилишиға йол қоюлмайдиғанлиқини билдүргән. Нәтиҗидә көплигән хитай карханилириниң қелиплашмиған мәшғулат қилмишлири һәққидики санлиқ мәлуматларни һәмдә өй-мүлүк содигәрлириниң әмәлдарлар билән тил бириктүрүвелип хитайдики өй-мүлүк баһасини сүний һалда өстүрүватқанлиқини ашкариливәткән бу иқтисади тәптиш мәһкимилириниң төрт нәпәр чәт әллик мәсули вәзиписидин истепа беришкә мәҗбур болған.

Иккинчи: җинайи делоларға аит хәвәрләр

Хитай һөкүмәт тәрәпниң мәлуматлирида, 2000-2009-йилларғичә болған арилиқта хитайдики қәстләп өлтүрүш делолири бир һәссә азайған дәп көрситилгән. Әмма хитай иҗтимаий пәнләр академийиси 2010-йиллиқ доклатида хитайдики зораванлиқ қилмишлириниң йилдин-йилға көпийиватқанлиқи, қәстләп адәм өлтүрүш җинайәтлириниң 2000-йилға селиштурғанда икки-үч һәссә ешип кәткәнлики билдүрүлгән. Ақивәттә юқири қатламдики әмәлдарларниң дитиға яқмай қалған бу доклат дәрһал йиғивелинған һәмдә мунасивәтлик хадимларға чарә көрүлгән.

Бу йилниң башлирида хитайдики “хәлқ гезити” харбиндики бир дохтурханида бимарлар тәрипидин пичақлинип өлтүрүлгән бир нәпәр дохтур һәққидә интернет арқилиқ хәлқ райини синаш илип барған. Нәтиҗидә 3 тин 2 қисим тордаш бу дохтурниң өлтүрүлгини яхши болди, дәп инкас қайтурған. Хәлқ аммисидики бу хил йүзлиништин сарасимигә чүшкән хитай даирилири бу тәкшүрүш нәтиҗисини дәрһал тор бәтлиридин өчүрүп ташлиған.

Үчинчи: җәмийәт муқимсизлиқиға аит хәвәрләр

Нөвәттә хитай җәмийити мисли көрүлмигән давалғуш басқучиға дуч кәлгән болуп, күнсери кеңийиватқан бай-кәмбиғәллик пәрқи бейҗиң даирилирини барғансери әндишигә салмақта.

Хитай һөкүмәт тәрәпниң статистикисиға қариғанда, 2009-2011-йиллар арилиқида хитайдики йеза билән шәһәр оттурисидики иқтисади кирим пәрқи әслидики 3.33 Нисбәттин 3.13 Кә қисқарған. Йәни шәһәрликләрниң бир айлиқ кирими 1300 сом болса, деһқанларниң 300 сом әтрапида болған. Бирақ көплигән хитай вә чәтәллик анализчилар бу мәлуматларниң ялғанлиқини, әмәлийәттә шәһәрләр билән йезилар оттурисидики иқтисади кирим пәрқиниң йилсайин кеңийиши һәмдә һакимийәтниң чириклишиши вә парихор әмәлдарлар тәбиқисиниң мәнпәәтдар гуруһ болуп шәкиллиниши нәтиҗисидә, аммиви қаршилиқ көрситиш һәрикәтлириниң йилдин- йилға көпийиватқанлиқини тәкитләшмәктә.

Өткән йили гуаңдуң өлкисиниң вукән кәнтидә йүз бәргән деһқанларниң қаршилиқ һәрикити нөвәттә миңлиған-онмиңлиған хитай йиза-базарлирида йүз бериватқан аммиви қаршилиқ һәрикәтлириниң дуня җамаәтчиликигә ашкариланған кичиккинә бир қисмидинла ибарәт.

Хитай даирилириниң ахбарат қамаллиқи сәвәбидин хитайда йүз бериватқан ишсизлиққа, мал баһасиниң өрлишигә, парихор әмәлдарларға қарши көплигән аммиви қаршилиқ һәрикәтлиридин хәлқара җамаәтчилик хәвәрсиз қалмақта. Хитай сақчи тәрәпниң мәлуматлирини тәтқиқ қилидиған чәтәллик җәмийәтшунасларниң пәрәзлиригә асасланғанда, һәр йили хитайда йүз бериватқан қаршилиқ һәрикәтлириниң сани 180 миң қетимдин ашидикән.

Төтинчи: әмәлдарларниң шәхси турмушиға даир хәвәрләр

Хитайда юқири тәбиқидики әмәлдарларниң шәхси турмушиға даир мәлуматлар һәргиз ашкариланмайду. Һөкүмәт мәтбуатлирида болса әмәлдарларниң хәлққә қандақ ғәмхорлуқ қиливатқанлиқи һәққидики баянларнила көрәләйсиз, дәл буниң әксичә, америка президенти обама қатарлиқ чәтәл рәһбәрлириниң шәхси турмушиға мунасивәтлик хәвәрләрни болса хитайниң барлиқ ахбарат органлири тохтимастин хәвәр қилип турушиду.

Хитайда коммунист әмәлдарларниң шәхси турмушиға даир рәсвачилиқлар мәлум бир әмәлдар сиясий рәқиблири тәрипидин йоқитилған шараиттила ашкарилиниши мумкин. Бо шиләй вәқәси буниң мисали болалайду. Хитайниң әң юқири тәбиқисидики бу әмәлдарниң вә униң әтрапидикиләрниң әйш-ишрәтлик турмушиға даир барлиқ сәтчиликләр, парихорлуқ вә бузуқчилиққа бешичилап кирип кәткән бу коммунист әмәлдари рәқиблири тәрипидин сиясий сәһнидин қоғланғандин кейинла җамаәтчиликкә ашкариланди. Әмәлийәттә болса, бүгүнки хитай һакимийитидә бундақ чирикләшкән әмәлдарлар миңлап тепилиду.

Бәшинчи: чоң типтики қурулушлар һәққидики хәвәрләр

Хитайда йолға қоюлуватқан һәмдә ишқа кириштүрүлгән чоң типтики қурулушлар саниниң көплүки вә көлиминиң зорлуқи билән кишини һәйран қалдуриду.

Хитайниң һөкүмәт тәрәп ахбаратлирида дуня бойичә әң узун болған җявҗувәндики деңиздин һалқиған көврүк, сәншя су тосмисиниң су сақлаш сиғими вә енергийә ишләпчиқириш иқтидари, шаңхәйдики магнитлиқ суспензийәниң һәрикәт тезлики қатарлиқлар һәққидики санлиқ мәлуматлар интайин күчлүк болған мәғрурлиниш кәйпияти билән хәвәр қилинип туриду. Бирақ бу сәлтәнәтлик көрүнүшләрниң кәйнигә йошурунған йүз милйонлиған хәлқ аммиси дуч кәлгән ечинишлиқ қисмәтләр һәққидики санлиқ мәлуматлар болса һәргиз ашкариланмайду.

Сәншя су тосмиси қурулуши пиланлиниватқан мәзгилләрдила көплигән алимлар вә мутәхәссисләр бу қурулушниң екологийилик муһитқа илип келидиған тәсири һәққидики әндишилирини билдүрүшкән иди. Қурулуш тамамланғандин кейин мунасивәтлик тармақлар су тосмиси районида йәр тәврәш һәмдә тағ сийрилиш һадисилириниң көрүнәрлик дәриҗидә көпийишкә башлиғанлиқини оттуриға қоюшти.2011-Йилға кәлгәндә хитай даирилири сәнша су тосмисиниң һәқиқәтән хәтәрлик һаләттә икәнликини етирап қилишқа мәҗбур болған болсиму, әмма бу һәқтики санлиқ мәлуматларни ашкарилашқа җүрәт қилалмиди.

Алтинчи: тарихи мәсилиләр һәққидики хәвәрләр

Хитайда коммунистик һакимийәтниң абруйиға вә қанунилиқиға шәк кәлтүридиған һәр қандақ темидики хәвәр яки әсәрләрниң елан қилинишиға йол қоюлмайду. Болупму 50-йиллардики чоң сәкрәп илгириләш, 60-йиллардики мәдәнийәт зор инқилаби һәмдә 1989-йили йүз бәргән 4-июн қанлиқ қирғинчилиқи қатарлиқлар чәкләнгән район дәп қарилиду.

Гәрчә әйни вақитта бейҗиң шәһәр башлиқи болған чин шитоң өз әслимисидә 4-июн вәқәсини әмәлийәттә сақлиниш тамамән мумкин болған бир қетимлиқ трагедийә дәп язған болсиму, бирақ бу әслимиму охшашла хитай даирилири тәрипидин чәкләнгән әсәрләр тизимликигә киргүзүветилди һәмдә хитайдики мәтбуатларда елан қилишқа йол қоюлмиди.

1960-Йилларниң алди-кәйнидә хитайда йүз бәргән ачарчилиқта қанчилик адәмниң өлгәнлики һазирғичә сир болуп турмақта. Бәзибир мәлуматларда 80 милйон адәмниң ачарчилиқ сәвәбидин өлгәнлики қәйт қилиниду. Коммунистик һаким мутләқ түзүлминиң ағдурулуп кетишидин әнсиригән хитай даирилири 1960-йиллардики хитайниң нопус статистикисини һазирғичә ашкарилимай келиватиду.

“ташқи сиясәт” журнилидики мақалиниң ахирида мундақ дейилиду: юқиридики яман хәвәрләргә селиштурғанда, америка әлчиханиси ашкарилиған бейҗиңниң һава булғиниши һәққидики санлиқ мәлуматлар хитай даирилири үчүн ейтқанда һечқандақ зийини болмиған яман хәвәр болуп һесаблиниду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.