Xitay-afghanistan munasiwetliride Uyghurlar

Xitay afghanistandiki tesirini kücheytish arqiliq, afghanistan we pakistandiki Uyghur pa'aliyetchilerge qarshi turushta afghanistannimu özining sépige qoshushqa tirishmaqta.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2011.12.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
saljuk-chulak-oghli-305.jpg Xelq'araliq istratégiye we tetqiqat idarisining mutexessisi doktor saljuk chulak'oghli sözde. 2011-Yili 27-dékabir, türkiye.
RFA/Arslan

Axbaratlarda, xitayning afghanistan bilen pakistan otturisidiki chégra rayonlarda Uyghur guruppilarning heriket qiliwatqanliqidin endishe qiliwatqanliqini, shuning üchün pakistan hökümitidin bu Uyghurlargha qarshi turushta yardem telep qilghan'gha oxshash afghanistan bilen oxshash mesile toghrisida hemkarlishish we kélishim tüzüshni xalaydighanliqi ilgiri sürüldi.

B b s türkche axbaratining 27‏-dékabir kündiki xewirige qarighanda, xitay afghanistanning amu deryasi rayonlirida néfit qidirip tekshürüsh we ishlep chiqirish ish pilani toghrisida afghanistan hökümiti bilen kélishim tüzdi. Afghanistan hökümitining xitay döletlik néfit shirkitige néfit qidirip tekshürüshke ruxset qilin'ghan rayonda 87 milyon tong néfit zapisining mewjutluqi texmin qilinmaqta. Xitay néfitke bolghan éhtiyajining éshiwatqanliqi üchün néfit menbelirini kéngeytishni meqset qilmaqta.

erkin-ekrem-afghanistan-xitay-385.jpg
Istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem xitayning afghanistan istratégiyisi toghrisida toxtaldi. 2011-Yili dékabir, türkiye.
RFA/Arslan

Xewerde bildürüshiche, sin'gaporning “Tri zén” namliq néfit shirkitining bash meslihetchisi tony régan, amu deryasi boylirida néfit qidirip tekshürüsh we ishlep chiqirip bazargha sélish üchün 5 yildin 10 yilghiche waqit kétidighanliqini, bu jeryanda nurghun iqtisad serp qilinidighanliqini igiliri sürdi. Ikki dölet otturisidiki kélishim boyiche, xitay bu yerdin chiqirilghan néfitning yüzde 70% pirsentini afghanistan'gha béridiken.

Bu heqte xelq'araliq istratégiye we tetqiqat idarisining mutexessisi doktor saljuk chulak'oghli, “Xitayning afghanistan istratégiyisi” dégen témida bir maqale élan qildi. Maqalide mundaq déyilgen: xitay 1990‏-yildin buyan ichki urushning qurbani bolghan afghanistandin eng köp endishe qiliwatqan mesile bu döletning sherqiy türkistanning musteqilliqi üchün küresh qiliwatqan qoralliq Uyghur guruppiliri üchün bixeter bir baza halgha aylinishi. Sowét ittipaqining eskerliri 1989‏-yili afghanistandin chékinip chiqip, qisqa waqit ichide sowét ittipaqining parchilinishi bilen musteqilliqini élan qilghan ottura asiya döletliridin ilham alghan sherqiy türkistanliqlar heriket qilishni kücheytishke bashlidi. Bulardin sherqiy türkistan islam herikiti afghanistandiki herbiy bazilirida herbiy meshiq qilmaqta idi. Béyjinggha nisbeten Uyghur aptonom rayonidin afghanistan'gha qéchip kelgen nechche yüz Uyghurning sayiside sherqiy türkistan islam herikiti barghanséri küchliniwatqan idi. Eyni waqitta afghanistandiki taliban hakimiyitimu bu Uyghurlargha ochuq halda yardem qilmaqta idi. Shundaq qilip 11‏-séntebir weqesidin kéyin amérika bashchiliqidiki shimaliy atlantik ehdi teshkilatining birleshme armiyisining taliban hakimiyitige qarshi élip barghan herbiy herikitini béyjing da'irilirimu diplomatiye jehettin qollap quwwetlidi.

Uningdin bashqa yene sherqiy türkistan dégen atalghuni héch qachan tilgha élip baqmighan xitay bu atalghuni térrorluq bilen oxshash uqumgha ige qilish üchün sherqiy türkistan térrorluq teshkilatliri dep tonutushqa bashlidi.

Maqalide yene mundaq déyilgen: xitay taliban hakimiyiti aghdurulghandin kéyin amérikidin musteqil bir siyaset yürgüzüshke bashlidi. Yéqindin buyan taliban afghanistanda yéngidin küchlinishke bashlighan bolsimu xitay afghanistan'gha séliwatqan mebleghni köplep ashurmaqta. Bu weziyet xitayning amérika bilen bir septe emeslikini körsitip tursimu esli seweb talibanni xitayning bixeterliki üchün birinchi tehdit bolushtin uzaqlashturush. Xitay bu jehette pakistandiki islam partiyisige oxshash teshkilatlarni afghanistan talibanlirigha qarighanda, xitaydin ayrilip musteqil bolushni xalaydighan Uyghurlargha nisbeten téximu tesiri bar dep qarimaqta.

Maqalide yene mundaq pikirler ilgiri sürülgen. Xitayning bixeterlik siyasiti jehette afghanistan hazirmu bir tehdit peyda qilishni dawam qilmaqta. Asiyaning del otturisigha jaylashqan we nahayiti istratégiyilik bir alahidilikke ige dölet bolghanliqi üchün xitayning afghanistanni qoshmighan bir siyaset yürgüzüshi mumkin emes. Uningdin bashqa yene amérika, rusiye we hindistan'gha oxshash chong küchler afghanistan'gha yéqindin diqqet qilmaqta. Afghanistanning muqimsizliqi we tashqi tesir küchke ochuq bir dölet bolghanliqi üchün xitaygha nisbeten uzun muddetlik bir tehdit peyda qilidu. Shuning üchün xitay afghanistanning qaytidin yasilishigha yardem bérish arqiliq afghanistanda tesir küchke ige bolush we sözi ötidighan döletke aylinish üchün tirishmaqta.

Xitayning afghanistandiki sermayiliri

Maqalide yene xitayning afghanistandiki iqtisadiy sermayisi toghrisida toxtilip mundaq déyilgen: xitayning afghanistandiki iqtisadi payda-menpe'etlirinin'g eng muhimi, 2007‏-yili dunyaning eng chong ikkinchi mis kanni échish we ishlitish hoquqini qolgha keltürüsh boldi. Kabulning jenubigha jaylashqan bu mis kéni hem afghanistan üchün hem xitay üchün eng chong payda-menpe'et élip kélidu. Bu arqiliq afghanistan dunyadiki eng chong mis ishlep chiqiridighan döletlerdin biri bolidu. Xitaymu chong bir istratégiyilik paydini qolgha keltürgen bolidu. Afghanistan tebi'iy bayliq ministiri muhemmed ibrahimning bildürüshiche, 5 yil ichide bu ish-pilandin peqet 2 milyard dollar baj kirim bolidiken. Xitay bu ish pilan üchün hazirghiche 5 milyard dollar meblegh sélip bolghan. Bu ish-pilanni emeliyleshtürüsh we 30 yilliq jeryanda közligen paydigha érishishni meqset qilghanliqi, xitayning afghanistanda yene néfit we tebi'iy gaz énérgiyilirini échishni közligen bir dölet ikenliki ashkara bolmaqta. Xitay yene afghanistanning téléfon liniyisi we uchur alaqe sahesige meblegh salghan bolup hazir 200 ming kishilik téléfon mulazimet shirkiti qurghan.

Bu maqalide ilgiri sürülüshiche, omumiy jehettin éytqanda, xitaygha nisbeten afghanistanning téximu köp istratégiye jehette ehmiyetlik ikenliki otturigha chiqmaqta. Afghanistanda dunyaning eng chong mis kéni bolsimu we bezi iqtisadi shara'itlar yaritilghan bolsimu, 2010‏-yildin buyan dunyaning ikkinchi iqtisadi chong küchi bolghan xitay afghanistandiki iqtisadi shara'itlardin waz kécheleydighan weziyette. Emma xitaygha nisbeten afghanistanning sherqiy türkistanliq we tibet musteqilchiliri üchün bir baza halgha kélishning aldini élish chong bir istratégiyilik ehmiyetke ige.

Biz xitayning afghanistan istratégiyisi toghrisida, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekremning pikir-qarashlirini alduq. Doktor erkin ekrem xitay bir tereptin énérgiye éhtiyaji qamdash üchün afghanistanning tebi'iy yer asti énérgiye bayliqlirigha köz tikken bolsa, yene bir tereptin afghanistandiki taliban qatarliq islami küchlerning Uyghurlar bilen yéqinlishishidin endishe qilidighanliqini we afghanistanni özi üchün tehdit dep qaraydighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.