Chet'el analizchiliri: Uyghur mesilisi bilen musulmanlar mesilisini bir yerge qoyush anche toghra emes

Yéqindin béri Uyghur élining xoten we qeshqer sheherliride yüz bergen qanliq weqelerning kélip chiqish sewebliri hem ularning aqiwetliri heqqide dunya axbarat wasitiliride bir-birige oxshimighan xewerler élan qiliniwatqan bolup, ularning köpinchisi “Shinxu'a” agéntliqi melumatlirigha asaslanmaqta. Shundaq bolsimu bezi analizchilar bu heqte öz qarashlirini otturigha qoyghan.
Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2011.08.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Rusiyining “Prawduru” tor bétide élan qilin'ghan “Xitaygha qarshi shinjang bombisi” dep atalghan maqalida Uyghur élide milliy ziddiyetning ötkürlishiwatqanliqini hem buning Uyghur rayonining 20 milyonluq ahalisining 40 pirsentini teshkil qilghan musulman milletlerning, bolupmu Uyghurlarning xitaylarning mezkur rayondiki hökümranliqigha qarshiliqining pat-pat küchiyiwatqanliqidin kélip chiqiwatqanliqi ilgiri sürülgen.

Rusiye analizchisi we xitayshunas éwgéniy xakimullin mezkur gézitke bergen söhbitide xitay hökümitining bu rayon'gha séliwatqan köp miqdardiki mebleghliri arqisida uning utuqluq rawajliniwatqanliqini, xitay yürgüzüwatqan “Danishmen” siyasiti tüpeyli köpligen musulmanlarning musteqilliqqa intilish arzusidin yiraqliqini körsitip mundaq deydu: “Xitay siyasitige chet'el yardimidin paydiliniwatqan radikallarning chong bolmighan guruppisi qarshi chiqmaqta. Shuni bayqashqa boliduki, u bolupmu xitay-pakistan munasiwetlirining eng yuqiri derijide rawajlinish peytide aktip heriket qiliwatidu. Béyjing bilen pakistan mewqelirining buningdin kéyinmu mustehkemlinishi bezilirige köp payda élip kelmeydu, shunglashqa bu jeryanni toxtitish üchün hemme nerse ishqa sélinmaqta”.

Maqalide neqil qilishiche, rusiyining islam komitéti re'isi géydar zhémél xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan siyasiti munasiwiti bilen bu yerde intayin murekkep jeryanlarning yüz bériwatqanliqini körsitip, mundaq dégen: “Eslide, béyjing bu yerde medeniy qirghinchiliq siyasitini meqsetlik halda élip barmaqta. Eger ilgiri u yerlik ziyaliylarni yardem puli bilen qiziqturush hem xitayning sherqidiki chong sheherlerge oqush üchün ewetish arqiliq öz teripige jelp qilishta körün'gen bolsa, emdi bu jeryan téximu roshen ipadilenmekte”. Géydar zhémél merkiziy hökümetning bu yerge xitaylarni élip kirish hem xitay emes xelqlerni bu yerdin köchürüsh hésabigha bu yerdiki musteqilliq heriketlirini ajizlashturushni meqset qiliwatqanliqini tekitlep, yene mundaq dégen: “Emma Uyghurlar mesilisi bilen omumen musulmanlar mesilisini bir yerge yighinchaqlash anche toghra bolmisa kérek. Birinchidin, shuni bayqashqa boliduki, Uyghur mesilisi diniy asastin köre, milliy asasqa ige. Mesile shuningdiki, Uyghurlar sani boyiche 14 milyon'gha yéqin ademni teshkil qilidu. Bashqa türkiyiler bilen bir qatarda (türkmenler, qazaqlar, xitay türkliri we bashqilar) ular 20 milyon ademge yétidu.”

Géydar zhémél, yene bir tereptin, türkiy “Bölgünchilikining” qattiq basturuluwatqanliqini, xitayni yénida türkiy döletlerning höküm sürüwatqanliqining we ularning hem Uyghur élining asasida ulugh türkistanning berpa étilish kélechikining teshwishlendürüwatqanliqini otturigha qoyghan hem sözining axirida mundaq dégen: “Emma sürgün qilishlar arqiliq Uyghur mesilisini hel qilishqa urunushning ijabiy netijilerge élip kélishide guman bar. Tarixta mundaq ehwallar köp bolghan, bu mundaq xelqning peqet téximu birikishige élip kélidu.”

“Éxo” tor gézitide élan qilin'ghan “Sherqiy türkistanda yene xatirjemsizlik. Shinjangdiki toqunushlarning arqisida néme bar?” namliq maqalisining aptori a. Shakur Uyghur élidiki weziyetning yene keskinleshkenlikini, weqe yüz bergen yerde chet'el muxbirlirining yoqluqini hem xitay resmiy orunlirining birdin-bir axbarat bergüchilerdin ikenlikini tekitlep, mundaq dep yazidu: “Bügün xitay we köpligen rusiye analizchiliri xitay mebleghlirining sh u a r iqtisadigha séliniwatqandiki reqemlerni asasiy delil süpitide körsitip, sh u a r köpligen ahalisini j x j hakimiyiti astida xushal hem bextlik ömür sürüwatqan, “Xitay möjizisi” méwiliridin rahetliniwatqan qilip körsitishke tirishmaqta. U, “Kommérsant” gézitidin xitay hökümitining Uyghur éli iqtisadigha séliwatqan mebleghlirini misal süpitide élip mundaq dégen: “Eger her qandaq nersini öz nami bilen ataydighan bolsaq, u waqitta sh u a r diki keng kölemdiki iqtisadiy layihiler bu rayonni keng kölemlik xitaychilashturushqa bérip taqalmaqta. Memliketning jenubiy rayonliridin köchüp kelgen xenler yéngi öylerge we yéngi karxanilardiki ish orunlirigha ige bolmaqta. Uningdin bashqa sh u a r diki xenlerning sani Uyghurlar bilen tengleshtürüldi”.

 Shakur öz maqaliside qeshqer shehirining bügünki teqdirige toxtilip, qeshqerning ulugh yipek yoli bashlan'ghan sheherlerning biri ikenlikini, xitay da'iriliri teripidin bu qedimiy sheherning peydin-pey yoqitiliwatqanliqini, xitayning bashqa türkiy tilliq xelqlerge nisbeten tutqan basturush siyasitini tekitligen. U yene, Uyghur azadliq herikitining ötkenki esirde xitay we sowét menpe'etlirining qurbanigha aylan'ghanliqini, hazirqi peytte, chigrining u qétida sowét emes, belki musteqil türkiy döletlerning turghanliqini, qeshqer, ürümchi, ghuljidiki weziyette ularningmu öz menpe'etlirige ige ikenlikini, bu rayondiki weziyetke basturush chariliri bilen tesir qilish waqtining ötüp ketkenlikini otturigha qoyghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.