Chet'el uchur wasitilirining 8‏-ayning 2‏-küni qeshqer heqqide élan qilghan xewerliri

Xitay uchur wasitiliri bügün qeshqer yéngi bazar weqesi heqqide héchqandaq uchur élan qilmidi. Emma chet'el uchur wasitiliri yenila qeshqer heqqidiki yéngi uchurlarni élan qildi.
Muxbirimiz weli
2011.08.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bigunah-uyghur-saqchi-305.jpg Xitay saqchilirining kochida puqralarni tutqun qilish körünüshi. 2009- Yili iyul.
RFA

Xitayning “Shinjang géziti” we “Bingtu'en tor géziti” bügün, nur bekri qeshqerge matem tutqili bardi dep xewer qilghandin bashqa, shinxu'a agéntliqi, “Xelq” géziti qatarliqlar bügün qeshqer yéngi bazar weqesi heqqide héchqandaq yéngi uchur élan qilmidi.

Emma teywen, xongkong qatarliq chet'el uchur wasitiliri bügün yenila “Qeshqer yéngi bazar weqesi” heqqide yéngi uchurlarni élan qildi. Birleshme agéntliqning qeshqerdin xewer qilishiche, alemshumul yipek yilidiki qeshqer shehiride, buningdin ikki kün burun yerlik Uyghurlar qozghilang kötürgende, az dégende 20 adem ölgen weqe yüz bergen idi. Texminen 600 mingdin artuq nopusning 80% ni türk tilida sözlishidighan Uyghurlar igileydighan bu sheherde bügün, xitayning muntizim eskerliri we pilimot bilen qorallan'ghan zapas saqchiliri hemme yol éghizlirini ishghal qiliwaldi. Yollarda yerlik xelqni ötküzmeydighan belgilerni orunlashturdi. Xitay hökümiti bolsa bu sheherde yenila, “Pakistanda terbiyilen'gen térrorchilar xelqni öltürdi” dégen teshwiqatini dawamlashturdi.

Fransiye agéntliqining bayan qilishiche, xitay muqimliqni saqliyalmaywatqan gherbiy shimaldiki qeshqer shehiride, buningdin ikki kün burun yüz bergen qozghilang xitay üchün yene bir chong jiddiylik peyda qildi. Bu jaydiki xitay köchmenliride, xitay hökümitining qurbani bolup kétishtin ensireydighan weswese köpeydi.

Teywendiki merkizi agéntliqining bayan qilishiche, qeshqer shehiri bügün bekla chölderep qaldi, kochilarda peqet zor türküm qoralliq saqchilarni, charlash élip bériwatqan broné qisimlirinila körgili bolidu. Gerche xitay hökümiti hazir qeshqer eng bixeter dewatsimu, emma xitay köchmenliri buninggha ishenmeydu, Uyghurlar ramzanni ötküzüp bolsa, weziyet yene jiddiylishidu, dep qaraydu.

Xongkongda chiqidighan “Mingbaw” gézitining xewer qilishiche, 8‏-ayning 1‏-küni kech sa'et 10 da, bir nechche yüz xitay qeshqerdiki xelq meydanigha toplinip,“Hayatimiz xewpke uchridi, hökümet Uyghurlargha yumshaq qolluq qildi, biz bu yurtta turushqa jür'et qilalmaymiz” dep namayish qilghanda, toplan'ghanliqi ademge qarita oq chiqiriwatqan xitay eskerliri bu xitay namayishchilirigha süküt qildi.

Qeshqerde turuwatqan bir xitay xongkong uchur wasitilirige éytqan geplerdin melum bolushiche, xitay hökümitining, “Térrorchilar étip öltürüldi” dégen xewerliri bu sheherge kelgen xitay köchmenlirige teselli bérelmigen. Ular, “Bu yurtta turghili bolmaywatidu, biz hazir sirtqa chiqsaq qolgha kaltek élip chiqimiz, Uyghurlarning qachan ushtumtut hujum qilidighanliqini bilgili bolmaydu” dep derd éytqan.

Teywendiki xitay uchur agéntliqining bayan qilishiche, qeshqerdiki medeniyet sariyining etrapi eng bas-bas awat bazar idi. Emma bir nechche kündin buyan, bu jayda dukanlar taqilip ketti. Bu jaydiki qaynaq awat bazarlar bügün bekla chölderep qaldi. Her küni etigende adem eng köp kélidighan köktat baziridimu, bügün xéridarlar bekla shalang.

Xongkongda chiqidighan “Mingbaw” gézitining bayan qilishiche, xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonluq türme bashqurush idarisining mu'awin bashliqi ja chenchaw bügün, korla iqtisadiy rayonida ötküzülgen “Zamaniwi türme bina qilish murasimi”gha qatnashti. Bayin'gholin oblastliq siyasiy qanun komitétining sékrétari ja chünlin buni, “Bu rayonda mexsus yerlik mehbuslarni qamaydighan, aliy mudapi'e iqtidarigha ége eng chong nuqtiliq qurulushning biri” dep jakarlidi.

 Intérnét torlirida bügünmu, qeshqer yéngi bazar weqesi toghrisidiki munaziriler dawamlashti. Xitayperes tor géziti-“Dowéy” xewer torida xitay milletchiliki üstünlükni igilidi. Uningda, biri, “Hazirqi Uyghurlar, qedimki zamanda biz bilen urushqa honlar shu, dep körsetse, yene biri, dunyada Uyghurlargha panahliq bériwatqan döletler köpiyip qaldi, buninggha taqabil turush kérek” dep chuqan saldi.

Amérika awazi qatarliq uchur wasitilirining munazire betliride bolsa, “Xitay yillardin buyan Uyghurlargha töhmet chaplawatidu, shinjangda yüz bergen weqelerni pütün dunya ashkara tekshürüp éniqlishi kérek” dégen teshebbuslar üstünlükni igilidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.