Хитайда әвҗ алған чәтәлләргә көчүш шамили һәққидики мулаһизиләр

80-Йиллардин кейин хитайда мүлүкдарлар һәм билимдарларниң ғәрб дөләтлиригә һәтта шәрқий җәнуби асия әллиригә көчүш шамили әвҗ алди.
Мухбиримиз меһрибан
2012.04.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
canada-kochmen-kanada-graphic-305.jpg Канададики көчмәнләр вә муддәтсиз туруш салаһийити болмиғанларниң келиш мәнбәси көрсәтмиси.
en.wikipedia.org

2006-Йилдин буян хитай пуқралириниң канада, америка, австралийә, йеңи зелландийә вә явропа дөләтлиригә көпләп көчүши, дуня аһалисиниң көчүшидики йәнә бир қетимлиқ юқири рекортни яратқан. Хитайда чиқидиған иқтисад пайдилиниш хәвәрлири гезитидә ашкарилинишичә, 2011-йилғичә чәтәлләргә көчмән болуп олтурақлашқан хитай пуқралириниң сани 45 милйонға йәткән.

Йеңи хитай көчмәнлириниң илгирики йиллардики чәтәлләргә чиқип олтурақлашқан хитай көчмәнлиридин пәрқи бу көчмәнләрниң зор көп қисмини, хитайдики юқири тәбиқигә мәнсуп болған пули бар содигәрләр,хитай әмәлдарлириниң уруқ-туғқан, аилә тавабиатлири һәмдә чәтәлләргә оқуш үчүн чиққан хитай зиялийлири һәм оқуғучилири тәшкил қилған. Канада, америка мәтбуатлирида елан қилинған статистикилиқ учурлардин мәлум болушичә, 2006-йилдин башлап америка, канада қатарлиқ дөләтләргә мәбләғ селиш йоли билән келип олтурақлашқан хитай көчмәнлириниң сани барғанчә көпәйгән.

Канададики йеңи таң телевизийә истансисиниң бу йил 1-айда бәргән хәвиридин мәлум болушичә, 2008-йили мәбләғ селиш йоли билән канадаға йәрләшкән көчмәнләр 10 миңға йәткән. Һалбуки, буларниң 70% хитайдин кәлгән. Бу бирнәччә йилдин буян австралийигә мәбләғ селиш йоли билән көчмән болуп кәлгәнләр һәр йили 3500 дин 4000 ғичә болған. Буларниң ичидә хитайдин қобул қилинған көчмәнләр һәр йили 2000 дин ашқан. Хитайда чиқидиған иқтисад пайдилиниш хәвәрлири гезитидин мәлум болушичә, 2003-йили хоңкоң алаһидә район һөкүмити мәбләғ селиш йоли билән хоңкоңға көчмән болуп олтурақлишишқа рухсәт қилинидиғанлиқини уқтурған. Шу йили хитайниң өлкилиридин хоңкоңға мәбләғ селиш намида кәлгән хитай көчмәнлири 500 нәпәр болған болса, 2008-йилиға кәлгәндә бу сан 1800 нәпәргә, 2009-йили 3391 нәпәргә йәткән. 2010-Йилдин башлап хоңкоң алаһидә һөкүмити хоңкоң нопусини контрол қилиш үчүн, мәбләғ селиш йоли билән хоңкоңға йәрләшмәкчи болған хитай көчмәнлиригә қаратқан чәклимини күчәйтишкә мәҗбур болған. Ундин башқа хитай өлкилиридики һамилидар хитай аяллириниң саяһәт қилиш намида, хоңкоңға келип туғуп, балисиға хоңкоңда туруш иҗазәтнамиси елишқа урунушиға қарита хоңкоң даирилири 2010-йилдин башлап тәдбир қоллинишқа мәҗбур болған.

Хитай пуқралиридики бу хил көчүш әһвали һәм бу хил көчүшниң сәвәби һәққидики муназириләр йеқинқи бирқанчә йилдин буян хитай мәтбуатлиридиму көпийишкә башлиди. Бу муназириләрдә йеқинқи бирқанчә йилдин буян ғәрб дөләтлири һәтта шәрқий җәнубий асия дөләтлиригә чиқип йәрләшкән хитай пуқралириниң зор көпчиликиниң асасән хитайдики мүлүкдарлар һәм юқири мәлуматлиқ билим игилири икәнлики тәкитлинип, бу әһвалниң хитайниң бундин кейинки иқтисадий тәрәққияти үчүн зор хәвп елип келидиғанлиқини илгири сүрүлүп, хитай һөкүмитини бу хил әһвалға диққәт қилиш агаһландурулған.

Ундин башқа техиму муһими хитайдики юқири тәбиқә һәм оттура тәбиқигә мәнсуп кишиләрниң чәтәлгә көчмән болуш йолини талливелишиға сәвәб болған амилларму оттуриға қоюлуп, хитайда нөвәттә йүргүзүватқан дөләт һакимийәт түзүлмисидә ислаһат йүргүзүши зөрүрлүки илгири сүрүлгән.

Хитайниң лявниң телевизийисиниң “ву вей пиңлүн” сәһиписидә “җуңголуқлар немә үчүн көчмән болушқа амрақ” дегән программисида мундақ баянлар берилгән:
“җуңгода йеқинқи бирқанчә йилдин буян мүлүк игилири һәм билим игилириниң чәтәлгә көчмән болуп кетиш шамили әвҗ алди. Бу җуңгониң бундин кейинки иқтисадий тәрәққиятида чекиниш вәзийити шәкилләндүрүши мумкин. Чүнки, нөвәттә җуңгода 10 милйон йүән хәлқ пулидин көп мәблиғи бар дәп қаралған пуқралар 5-6 йүз миңдин ашиду. Буларниң ичидә 30% һазир чәтәлләргә көчмән болуп олтурақлашти. Йәнә чәтәлгә көчмән болуп олтурақлишиш рәсмийитини өтәватқанлар 47% икән. Әмма буларниң немә үчүн чәтәлләрдә олтурақлишиш йолини талливелишидики сәвәб хәлқимиз һәм һөкүмитимизгә аян болса керәк. Улар чәтәлләрдики азадә һәм раһәт болған иҗтимаий, тәбиий муһиттин башқа техиму муһими ғәрб дөләтлиридики демократик түзүмгә тәлпүнгини үчүн бу йолни таллиди. Болупму, җуңгониң һазирқи дөләт түзүлмиси пулдар кишиләрни өз мүлки һәм һаятиниң бихәтәрликидин әнсирәтсә, сәнәткарлар, зиялийлар қатлимиға қоюлған сөз һәм пикирдики түрлүк чәклимиләр, иқтидари яр бәргәнлики кишиләрни барлиқ амалларни қоллинип чәтәлләргә чиқип кетишкә мәҗбур қилмақта.”

Бу программида йәнә, хитай һөкүмитиниң бу хил әһвалниң алдини елиш үчүн, һазирқи түзүлмигә қарита ислаһат елип бериши керәкликиму тәкитлинип:
“нөвәттики һөкүмитимиз бу әһвалға диққәт қилиши, бу хил вәзийәтниң шәкиллинишидики конкрет сәвәбләрни тепип чиқиши һәм бу хил йүзлинишниң алдини елиши керәк. Болупму җуңгода барғанчә начарлишиватқан тәбиий һәм иҗтимаий яшаш муһитини яхшилиши, нисбәтән кәңри болған демократик түзүм йолға қоюлуп, нөвәттә әмәлдарлар қошунида омумий кәйпиятқа айланған парихорлуқ, биюкратлиқ, чириклик қилмишлириға чәклимә қоюши, тиҗарәтчиләргә әмәлдарларниң қақти-соқтисидин хали болған тиҗарәт муһити, сәнәткар зиялийларға азадә пикир иҗадийәт муһити, пуқраларға қарита дөләтниң иҗтимаий параванлиқ түзүмини яхшилап хәлққә хатирҗәм яшаш муһити яритип беришкә тиришиши керәк. Әнә шундила бу хил көчүш шамилини пәсәйткили болиду” дегән баянлар берилгән.

Гәрчә, хитай мәтбуатлирида, йеқинқи йиллардин буянқи тибәт, уйғур, моңғул қатарлиқ милләтләрниң чәтәлләргә көчмән болуп олтурақлишиш сәвәблири һәққидә һазирға қәдәр мәхсус ишләнгән программилар берилмигән болсиму, әмма ғәрб мәтбуатлирида бу милләтләрниң ғәрб демократик дөләтлиригә көчмән болуш йолини талливелишидики асаслиқ сәвәбләр хитай һөкүмитиниң баравәрсиз миллий сиясити һәм диний сиясити қатарлиқ бир қатар амилларниң сәвәб болғанлиқи тәкитләнмәктә. Хитай һөкүмити болса чәтәлдики уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ милләтләрниң өз әркинлики һәм мустәқиллиқи үчүн паалийәт елип бериватқан тәшкилатлирини хитайға қарши бөлгүнчилик паалийити елип бериш билән әйибләп, уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрниң чәтәлләргә чиқиш йоллириға чәклимиләрни қоймақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.