Аз санлиқ милләт кадирлириниң “биринчи қол” башлиқ болуши немә үчүн муһим

Бир уйғур вә бир хитай зиялийси мулаһизисидә уйғур елидә биринчи қол башлиқларниң асасән хитай болидиғанлиқи вә аз санлиқ милләт кадирлирида иқтидар, тил вә ишәнч мәсилисиниң мәвҗутлуқини илгири сүргән.
Мухбиримиз ирадә
2012.04.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Prof-dr-alimjan-inayet-305 Измир әгә университети оқутқучиси проф. Др. Алимҗан инайәт әпәнди.
RFA Photo / Erkin Tarim

Йәр шари вақит гезитидә елан қилинған мулаһизидә турғунҗан турсун исимлик уйғур зиялийсиниң “аз санлиқ милләтләрниң биринчи қол башлиқ болуши немишқа тәс?” дегән мақалиси билән явшинюң исимлик хитай зиялийсиниң “аз санлиқ милләтләрдин 1-қолниң йоқлуқи нәзәрийисигә баһа” дегән темидики мақалилири бесилған. Һәр иккила аптор мулаһизисидә уйғур аптоном районида миллийларниң җүмлидин уйғурларниң биринчи қол башлиқ қилип сайлиналмайдиғанлиқидәк бир әһвалниң мәвҗутлуқини вә буниңға сәвәб болуватқан асаслиқ амилларниң бириниң аз санлиқ милләтләргә болған ишәнчниң кәмчиллики, дәп қобул қилған.

Улар буниңдин сирт, аз санлиқ милләт кадирлириниң билим сәвийисиниң йетәрсиз, рәһбәрлик иқтидариниң аҗиз болуши, хәнзу тили сәвийисиниң йетәрсизлики вә миллий кадирларниң йетишмәсликидәк амилларниңму уйғур елидә партком секретарлиқиға охшаш биринчи һоқуқни хитайларниң үстигә елишини зөрүр қилғанлиқини илгири сүргән. Ундақта, қандақ қилғанда уйғур елидә аз санлиқ милләт кадирлири биринчи қол башлиқ болалайду? яв шинюң исимлик хитай зиялийси аз санлиқ милләт кадирлириниң сәвийисини өстүрүп, уларни йетиштүрүштин башқа йәнә, биринчи қол рәһбәрләрни таллап сайлашта, хәлқниң ирадисигә бойсунушни ишқа ашуруш керәкликини көрсәткән. Йәни, хитай компартийиси ичидә демократик сайлиниш системисини пәйдин-пәй ишқа ашуруш керәк, дегән. юқиридики тема бир қисим уйғур тор бәтлиридә елан қилинғандин кейин уйғур тордашлар арисида муназирә яритиш билән биргә чәтәлләрдики уйғур зиялийлириниңму диққитини қозғиди. Уларниң аз санлиқ милләт кадирлар мәсилисигә болған чүшәнчиси юқиридики икки аптордин пәрқлиқ болуп, улар юқирида тилға елинған иқтидар, сәвийә, сан амиллирини мәсилиниң һәқиқий негизи әмәс, дәп көрсәтмәктә.

Түркийә әгә университетиниң профессори алимҗан инайәт әпәндиниң көз қарашлири

Алимҗан инайәт әпәнди сөзидә, уйғур елидики миллий рәһбәрләрниң қарар чиқириш һоқуқи болмиған, пәқәт қарарни иҗра қилиш вәзиписила болған қорчақ рәһбәрләр икәнликини, бундақ болушидики сәвәбниң хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан түп истратегийиси йәни уйғурларни ассимилятсийә қилиш сиясити билән мунасивәтлик икәнликини билдүрди.

Аз санлиқ милләт рәһбәрлириниң әмәлий һоқуқиниң болмаслиқи, уларниң биринчи қол рәһбәр болалмаслиқи узундин буян уйғур елиниң ичи вә сиртидики уйғурлар арисида муназирә болуп кәлгән бир тема болсиму, әмма бу һечқачан мәсилә сүпитидә очуқ-ашкара һалда оттуриға қоюлуп бақмиған иди. Әмма йәр шари вақит гезитидә елан қилинған бу мулаһизидә бу мәсилиниң уйғур елидики миллий зиддийәтләрниң чоңқурлишишиға сәвәб болуватқан амилларниң бири икәнлики етирап қилинипла қалмай, бәлки йеқиндин буян йәни, йеңи секретар җаң чүншйән вәзипигә олтурғандин буян бир қисим йеза партком секретарлириниң уйғурлардин таллинишқа башлиғанлиқи вә буниң һазир наһийә партком секретарлирини миллийлаштурушқа қарап пәйдинпәй кеңәйтиливатқанлиқи хәвәр қилинған. Мулаһизидә бу, һөкүмәтниң йәрлик милләтләрниң көңлини елип, уларни һоқуқтин бәһримән қилишқа көңүл бөлгәнликиниң ипадиси, дәп көрситилгән. Ундақта, немә үчүн хитай һөкүмити аз санлиқ милләт рәһбәрләрниң биринчи қол болалмаслиқиға көңүл бөлүп қалди, буниң әмәлий роли немә?

Алимҗан инайәт әпәнди, буниң хитай һөкүмитиниң қандақтур уйғурларниң наразилиқини көздә тутуп, уларни биринчи қол башлиқ қилиш арқилиқ көңлини утуш үчүн қилған яхшилиқи әмәс, бәлки йәнила йәрлик хитай әмәлдарларниң янчуқини толдуруш үчүн ойнаватқан оюнидин башқа нәрсә әмәсликини қошумчә қилди. Биз вәтән ичидики тордашларниңму буниңға қайтурған инкаслиридин бир қанчисигә диққәт қилип бақайли. Мәлум бир тордаш буниңға:
‏-Һазир районимизниң қисмән йезилирида партком шуҗилири уйғурдин, йеза башлиқлири хәнзудин қоюлупту. Әмма игилигән әһваллардин қариғанда әһвалда йәнила көп өзгириш йоқтәк қилиду. Ишлар йәнә шу аввалқидәк йүрүшүветипту. Мән илгири ишлигән идариләрдиму хәнзу шуҗи, уйғур идарә башлиқи чағда, шуҗиниң пичиқи кесәтти. Кейин уйғур шуҗи, хәнзу идарә башлиқи буливеди, идарә башлиқиниң пичиқи иттиклишип кәтти. Демәк, пүтүн 1-қол һоқуқни уйғурға елип бәрсиму бәрибир охшаш” дәп инкас билдүргән болса, йәнә бир тордаш “мениңчә уйғурлар 1-қол башлиқ болалмасмикин. Чүнки хәнзуларда “һоқуқ қанчилик, пайдашунчилик” дегән гәп бар, шуңа хәнзулар өзигә пайда елип кәлгән һоқуқни һәргиз башқиларға бәрмәйду. Бу инсан қанунийитидур” дәп инкас қайтурған.

Уйғур елидики тордашлар қайтурған инкаслириниң һәммисидә дегүдәк биринчи қол башлиқни уйғурдин сайлап қоюшниң райондики мәвҗут мәсилиләргә һечбир өзгириш елип келәлмәйдиғанлиқи, уйғур елидә һәқиқий аптономийә йолға қоюлмиғучә, уйғурларниң мәнпәитиниң ишқа ашмайдиғанлиқи тилға елинип, юқиридики өзгиришкә қарита үмидсиз позитсийә ипадә қилинған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.