Rusiye analizchiliri: merkiziy asiyada "Ereb bahari" ning tekrarlinishi mumkinmu?

Ereb memliketliride yüz bergen "Inqilabiy" heriketler pütkül yéqin sherqtiki omumiy weziyetni tüp asasidin özgertken idi.
Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2011-11-03
Share
suriye-namayish-jeset-305.jpg Süriyidiki namayishchilar hökümet tereptin öltürülgen sepdishining jesitini kötürüp namayish qilmaqta. 2011-Yili 8-may.
AFP

Buning tesiri süriyide eks étilip, emdi uning sadasining merkiziy asiyada dawamlishish mumkinliki heqqide her xil pikirler shekillenmekte. Dunya analizchiliri merkiziy asiyadiki weziyetning murekkeplishishini nato eskerlirining afghanistandin élip kétilishi bilen baghlashturmaqta. Bu mesilining bolupmu rusiye analizchilirining da'imiy muhakime témisigha aylan'ghanliqi diqqetke sazawerdur. Melumatlargha qarighanda, ottura asiyadiki weziyetning etkeschilik, diniy radikalizm we térrorchi küchlerning paydisigha özgirishi qoshna rusiyini bi'aram qilmaqta.

"Stolétiyé ru" tor gézitide élan qilin'ghan alésandir shustofning "Merkiziy asiyadiki ereb bahari weziyetning muqimsizlashturulushining mumkin bolghan pilani" namliq maqalide nato we a q sh eskerlirining ottura asiyadiki mewqesi körsitilgen bolup, rusiye tashqi ishlar ministirliqining bu mesilige munasiwetlik bildürüshliri orun alghan. Maqale aptorining éytishiche, rusiye tashqi ishlar mu'awini alékséy borodawkin dölet dumasining mejliside sözge chiqip, nato eskerliri afghanistandin chiqip ketkendin kéyin a q sh ning bu yerdiki herbiy tesirining toxtitilishi kéreklikini telep qilghan. U bu heqqide mundaq dégen: "Afghanistanda térrorchiliqqa qarshi opératsiye tamamlan'ghanda hem amérika herbiy küchliri memlikettin chiqip ketkende we ularni teminlesh hajetliki kéreksiz bolghanda, ene shu waqitta amérika herbiy küchliri pütünley merkiziy asiyadin kétishi hajet. Biz öz telipimizde turimiz." a. Shustof axirqi waqitlarda amérika eskerlirining afghanistandin we merkiziy asiyadin toluq chiqirilishini rusiyining telep qilmighanliqini, ilgiri a q sh ning bu rayondin chiqip kétishi kérekliki heqqide rus siyasetchiliri pat-patla bildürgen bolsa, emma axirqi bir yil mabeynide bu mesilining öz ehmiyitini yoqatqanliqining bayqalghanliqini otturigha qoyghan.

A. Shustof rusiye mewqesining mundaq téz özgirishini kéyinki waqitlarda a q sh we özbékistanning yéqinlishishi bilen baghlashturghan hem pat yéqinda amérika herbiy bazisining qirghizistandiki manastin özbékistanning qarshi-xan'abad rayonigha yötkilishining mumkinlikini otturigha qoyghan. Maqalide washin'gton we tashkent munasiwetlirining kéyinki waqitlarda barghanséri qoyuqlishiwatqanliqi, tashkentke qoral sétishqa belgilen'gen cheklimilerning yawropa ittipaqi teripidin küchidin qaldurulghanliqi, rusiyining kolléktip bixeterlik shertnamisi teshkilatini musteqil döletler hemkarliqida özining impériyilik dewasi qoraligha aylanduruwalghanliqini seweb qilghan özbékistanning bu teshkilat pa'aliyitidin chetnewatqanliqi éytilghan. Maqale aptori rusiye tashqi ishlar ministirliqi mewqesini mundaq dep chüshendürgen: "Rusiye a q sh ning afghanistanda bolushini talibandin qoghdash amili dep mutleq hésablimaydu. On yil mabeynide yürgüzülüwatqan "Yéngilmes erkinlik" opératsiyisining a q sh ning afghanistanda eksiche muqimsizlashturush rolini oynawatqanliqini delillimekte." buning yarqin ispati süpitide a. Shustof afghan zeherlik chékimlik etkeschilikining hessilep ösüwatqanliqini hem a q sh we natoning buning bilen kürishishni xalimaywatqanliqini, zeherlik chékimlik etkeschilikining asasen tajikistan we qirghizistan arqiliq ötüwatqanliqini, shundaqla qirghizistanda étniklar ara toqunushlarning kélip chiqishigha mana shu zeherlik chékimlik etkeschilikining seweb bolghanliqini körsetken.

Maqale aptori qazaqistandiki weziyet heqqide toxtilip, bu yil ichide islam radikalchilirining aktiplashqanliqini tekitligen. Uning melumatlirigha qarighanda, gherbiy qazaqistanda herbiy opératsiye netijiside selafitlar jama'esi yoqitilghan. Shundaqla analizchilarning pikriche, qazaqistan'gha diniy radikalizm chégridash rusiyining shimaliy kawkaz rayonidin kirgen, emma buningdin qet'iy nezer qazaqistan jem'iyitide islam dinining küchiyish ehwali yüz bermekte. Bolupmu memliketning jenubiy we gherbiy qismida islamning radikal yönilishige bolghan qiziqish ösmekte.

A. Shustof shundaqla qazaqistan we özbekistandiki muqimsizliqning yene bir teripini körsitip mundaq dep yazidu: "Ahalisi, yéri we iqtisadi jehettin rayondiki ikki eng chong memliketler hésablan'ghan qazaqistan we özbekistan aldida - kélechekte memliket rehberlirining almishish mesilisi turmaqta. Türkmenistan tejribisi körsetkendek, bu jeryan ichki küchlerning kürishi bilenla cheklinip xatirjem ötidu, mumkin tajikistan we qirghizistandikige oxshash qattiq toqunushlargha aylinip, uninggha bir-birige qarshi qebile we rayonlar sözsiz jelp qilinidu." analizchi her qandaq küchlük toqunushlarning, bolupmu étnik-milliy we diniy étiqadlarning mundaq hakimiyet özgirish jeryanlirigha qoshumche xewp tughduridighanliqini eskertip, merkiziy asiyadiki weziyetke baha bérishte buni hésabqa almasliqqa bolmaydighanliqini ilgiri sürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet