Xitaydiki bulghinishning siyasiy arqa körünüshi

Béyjingdiki hawa bulghinish tüpeyli 5-dékabirdin bashlap dölet ichi we sirtigha qatnaydighan yüzligen yoluchilar ayropilani uchushtin toxtighandin kéyin, muhit bulghinishining siyasiy arqa körünüshi toghrisida bes-munaziriler qanat yaydi.
Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2011.12.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitayda-hawa-bulghunush-305.jpg 2005 - Yili 23 - may tartilghan bu sürette, xitayning sichüen ölkisidiki melum bir sémont zawutidin chiqiwatqan ölchemsiz is - tutektin bir körünüsh.
AFP Photo

Fransiye axbarat agéntliqi 5-dékabirdin bashlap béyjingdiki tumanliq hawarayi seweblik 130din artuq dölet-ichi sirtigha qatnaydighan yoluchilar ayropilanlirining uchushtin toxtighanliqini bildürgen idi. Amérikining béyjingdiki bash elchixanisi béyjingdiki hawa bulghinish derijisi toghrisida öz aldigha tekshürüsh élip bérip élan qilghan melumat 6-dékabirdin bashlap xitayda keskin bes-munazirilerning qanat yéyishigha seweb boldi. Amérika terepning melumati bilen xitay terepning melumatida zor perq bar idi. Xitay terep béyjingdiki muhit bulghinish derijisini yillardin buyan “Kishilerning salametlikige xewp yetküdek derijide éghir emes, yénik bulghinish” dep kelgen bolsa, amérika terep “Bulghinish derijisi chektin éship ketken, ziyanliq tesiri intayin éghir” dégen yekünni chiqarghan idi. Buning bilen xitay tashqi ishlar ministirliqi amérika terepning béyjingdiki hawa bulghinishigha munasiwetlik sanliq melumatlarni élan qilishni toxtitishqa chaqirghan.

Ürümchidiki bulghinish béyjingdikidin éghir

Gérmaniye dolqunliri radi'osining 6-dékabirdiki xewirige köre, xitay paytextidiki ahaliler bu xil bulghan'ghan hawadin uzun muddet nepeslen'gen teqdirde yürek tiqilmisi, öpke yallughi qatarliq türlük késellerge muqerrer giriptar bolidiken. Xitay ahalisining muhitni pakizlash toghrisidiki nidalirigha béyjing hökümiti izchil iren qilmighan. Béyjing shehirini kökertish pilani hazirgha qeder emelge ashmighan. Jungnenxeydikiler öylirige we ishxanilirigha hawa tazilash üskünilirini ornitiwélip sap hawadin nepeslensimu, biraq milyonlighan ahaliler bulghan'ghan hawadin nepeslinip yashashqa mejbur bolghan. Puqralar béyjingni “Tumanliq paytext”, “Öpke késelliki paytexti” dep ataydighan bolghan. Yalghuz béyjingla emes, xitayning nurghunlighan sheherliride kishiler kün nurini köp körelmeydighan, sirtqa chiqsa maska taqap yüridighan halgha kelgen. Xitayda xelq'ara sehiye teshkilatining ölchimige uyghun sheherler yoq déyerlik derijige yetken. Undaqta Uyghur diyaridichu? Uyghur ziyaliysi rahile xanim bu toghrisida toxtilip, Uyghur wetini tupraqlirining xitaylar teripidin tebi'iy bayliqlarni qalaymiqan qézish sewebidin éghir derijide bulghiniwatqanliqi, béyjingdiki hawa bulghinishigha qarighanda, ürümchidiki bulghinishning téximu yamanliqini tilgha élip ötti.

Hemme nerse zeherlik

Ikki kündin buyan bir qisim xitay torbetliride élan qilinip, xitay hökümiti teripidin öchüriwétiliwatqan inkasliq yazmilarda “Merkizi komitéttikiler hawa tazilash üskünisi bilen hayat köchürmekte. Eger ular aldi bilen wijdanini tazilashqa ehmiyet bergen bolsa, junggoluqlarning mesilisi asanraq hel bolatti” dégendek pikirler orun alghan. Yene béziler “Bügün wuxende banka partlitildi. Changchünde kala süti zeherlik bolup chiqti. Béyjingda hawa bulghanmaqta. Biz zadi qandaq hayat köchürimiz? bu azablardin qutulush üchün chetelge chiqip kéteyli dések, ya pulimiz yaki yolimiz bolmisa?” dep yazghan. Béziler “Dongbiyda koka koladin zeherlik madda bayqaldi. Göshmu zeherlik, unmu zeherlik, köktatmu zeherlik, sütmu zeherlik, bizge asanraq ölüsh yoli yoqmu” dep nida qilghan.

Bizning nepes éliwatqinimiz hawa emes, belki siyaset

6-Dékabir gérmaniye dolqunliri radi'osi “Bizning nepes éliwatqinimiz hawa emes, belki siyaset” namliq yene bir xewer élan qildi. Xewerde béyjingda 6-dékabir künimu dölet ichige qatnaydighan 89 yoluchilar ayropilani bilen dölet sirtigha qatnaydighan 11 xelq'araliq ayropilan hawa mesilisi tüpeyli uchushtin toxtighan. Xitaydiki hawa bulghinish mesilisige narazi bolup xitay tor betliride chuqan séliwatqan xitay puqralirining sani ikki kün ichide 6milyon 800 ming kishige yetken. “Yershari waqti” tori bolsa, hazir bir sodigerning torda künige yüz ademge hawa tazilighuch üskünisi satalaydighanliqini élan qilghan.

Munazirilerde bayan qilinishiche, xitaydiki bu muhit bulghinishining asasliq jawabkari xitay hökümiti bolup, xitay puqraliri hökümetning hetta ap ashkara hawa mesilisidimu xelqni yalghan melumatlar bilen aldap kéliwatqanliqini, xelqning bulghan'ghan hawadinla emes, aldi bilen bulghan'ghan siyasettin nepes éliwatqanliqini, xitay dölitining hoquqdarlarningla dölitige aylinip qalghanliqini, xelqning ölümge mehkum boluwatqanliqini inkas qilishqan. Ular xitaydiki barliq mesililerni düshmen küchler emes, belki öz hakimiyitining peyda qiliwatqanliqini, barliq ziddiyetning arqa körünüshide jungnenxeyning orun éliwatqanliqini ilgiri sürüshken. Halbuki xitay hökümiti tünigün gérmaniyide chaqiriliwatqan xelq'ara kilimat yighinida, xitayning 2020-yilidin kéyin kilimatni qoghdash ehdinamisige qol qoyidighanliqini jakarlidi. Yighin ehli xitayning yene 10 yildin kéyin bolsimu bu mesilige köngül bölüshke maqul bolghanliqini “Herhalda azraq insapqa kelgenlik” dep qarap alqishlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.