Кәлгүсидики хитай-һиндистан урушиниң сәвәблири

1962-Йили йүз бәргән хитай-һиндистан урушиниң 50 йиллиқ хатирә күнидә икки дөләтниң нөвәттики мунасивити вә һәрсаһә вәзийитигә аит мулаһизиләр ғәрб ахбарат васитилиридин кәң йәр алди.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2012-10-17
Share
hindistan-bash-ministiri-manmuxan-singk-xu-305.jpg Һиндистан баш министири манмухан сиңк хитайни зиярәт қилди. 2011-Йили 13-апрел.
AFP

Германийә ахбарат васитилиридә 13-14-өктәбир күнлири хитай-һиндистан урушиниң 50 йиллиқ хатирә күнигә мунасивәтлик 20 парчидин артуқ сиясий анализ, әслимә вә видио зиярәт хатирилири елан қилинди. Буларда, 1962-йили хитай-һиндистан арисида йүз бәргән уруш әсләп өтүлүш билән биргә, икки дөләтниң артуқчилиқ вә кәмчилик тәрәплири мулаһизә қилинди һәмдә хитай билән һиндистанниң кәлгүсидә асия қитәсиниң хоҗайинлиқ һоқуқини талишиш йүзисидин қаттиқ тиркишидиғанлиқи илгири сүрүлди.

Төвәндә һәр саһә мутәхәссисләрниң оттуриға қойған пикирлириниң қисқичә мәзмунини диққитиңларға сунимиз.

1962-Йили 10-айниң 20-күни хитай азадлиқ армийиси һиндистанниң аруначал прадеш райониға туюқсиз таҗавуз қилған. Хитай ишғалидики тибәт чеграсидин 40 километир йирақлиқтики таваң дегән җайда йүз бәргән бу урушқа хитай армийиси тәркибидә уйғурлардинму бир гуруппа әскәр қатнаштурулған. Бу урушта қурбан болған исмаил мәмәт исимлик бир киши "уруш қәһримани" атилип, таки 1977-йиллириғичә уйғур елидә кәң тәшвиқ қилинған.

Баян қилинишичә, икки тәрәптин 2 миң адәмниң җениға замин болған бу уруш 1962-йили 11-айниң 20-күни нәқ бир айдин кейин ахирлашқан болсиму, икки дөләт оттурисида пәйда болған соғуқ уруш һазирға қәдәр йошурун давамлашмақта. Хитай-һиндистан уруши йүз бәргән бу җай тибәтниң ғәрбий қисмиға тоғра келидиған болуп, хитай һөкүмити һазирғичә бу һәқтә земин дәваси қилмақта. Һиндистан һөкүмити болса аран 10 миң нопуси болған, таваң дәп атилидиған бу аз санлиқ милләт районида уруштин кейин һәрбий институт қуруп, 180 миң кишилик әскири күчини юқири маһарәттә тәрбийиләшни бүгүнгичә давамлаштурмақта.

Әйни чағда, хитай армийиси һиндистан армийисидин 10 һәссә артуқ күч билән таҗавуз қилип киргән. Һиндистан тәрәп бу урушта мәғлубийәткә йүзләнгән. Әмма хитай һөкүмити һазирму земин дәваси қиливатқан бу земинни шу чағда қолиға елип болғандин кейин, йәнә дәрһал тәшәббускарлиқ билән уруш тохтитип, бесивалған земиндин чиқип кәткән. Әгәр бу земин һәқиқәтән хитай земини болса, хитай немә үчүн қолға кәлтүрүп болған ғәлибисидин ваз кечиду? бу һәқтә һазирға қәдәр қайил қиларлиқ бир йәкүн йоқ. Һиндистан хәлқи хитай таҗавузи алдида аҗиз кәлгәнликтин ибарәт бу һақарәтни қобул қилалмай, шу чағдики баш министир неһрони қаттиқ әйиблигән. Бу вәқә һиндистан тарихидики бир номуслуқ дағ санилип, дәрслик китабларға қәдәр киргүзүлгән.

Һиндистан билән хитайниң охшаш тәрипи: һәр иккиси нопуси 1 милярдтин артуқ чоң дөләт. Пәрқи болса: һиндистан дунядики әң чоң демократик дөләт, мустәқил әдлийә системисиға, ахбарат әркинликигә игә. Хитай болса компартийә һөкүмранлиқидики мустәбит дөләт. Хитай билән һиндистан арисидики чегра линийисиниң узунлуқи 3500 километир. Германийилик сиясийон еберхард әпәндиниң пикри бойичә ейтқанда, техи муқим бекитилмигән чегра маҗираси икки дөләт оттурисидики урушниң от пилтиси. Далай лама вә униң сәргәрдан һөкүмитиниң һиндистанда бөлишиму назук бир мәсилә. Бу икки мәсилигә қошулуп һазир үчинчи бир мәсилиму оттуриға чиқмақта. У болсиму, бирахмапутра дәряси. Бу дәряниң сүйини талишиш кәлгүсидә икки дөләт оттурисидики тоқунушқа сәвәб болиду. Чүнки, тибәттин өтидиған бу дәряниң сүйигә һиндистан вә бенгалниң нурғун земини қарашлиқ. Нопусниң көпийиши, килиматтики өзгириш су мәнбәлирини барғансери қурутуп бармақта. Хитай өзиниң шималий районлиридики қурғақчилиқни мушу су билән һәл қилишниң койида. Бу су кәлгүсидә икки дөләтни маҗираға сөрәп кириду. Йеңи деһли дөләт мудапиә тәтқиқат мәркизидики хитайшунас җагарнат панданиң билдүрүшичә, һазирқи мәсилә икки дөләтниң район вә хәлқарадики риқабити мәсилиси әмәс, чегра мәсилисиму әмәс, бәлки йәнә 5-10 йилда пәйда болидиған су маҗираси мәсилисидур.

Берлин университетидики хитай сиясийон гу шөвуниң ейтишичә, хитайниң пакистанни қолтуқиға қистурувелиши вә һиндистанға йеқин болған дөләтләрниң деңиз тәвәликидики нефитларға көз алайтиши һиндистанни сәзгүрләштүрмәктә. Техиму муһими, һәм хитай, һәм һиндистанда милләтчилик идийиси күчийип бармақта. Хитай пакистанниң деңиз портидин пайдилиниш һоқуқиға еришип, парс қолтуқиға қәдәр келиш шараитини яратқандин кейин, һиндистан пакистандики гвадар портини хитайниң деңиз армийә базисиға айландурувелишидин әнсиримәктә.

Йеңи деһли ислам университети сиясәт илми профессори сужит дутта әпәндиниң билдүрүшичә, һиндистан билән хитай африқа әллиридики енергийә мәнбәлирини қолға кәлтүрүш йолида кәскин риқабәтләшмәктә. Хитайниң һазирға қәдәр африқа әллиригә салған мәблиғи 16 милярд долларға йетиду. Һиндистанниң аран 6 милярд доллар. 2015-Йили 9 милярдқа чиқармақчи. Һиндистан б д т ға даимий әза дөләт болуш имтиязини қолға кәлтүрүш үчүн африқа әллириниң һимайисигә моһтаҗ болмақта. Әмма хитай буни халимайду. Һиндистан йәнә дунядики әң чоң қорал-ярақ импорт қиливатқан дөләт.

Тарихта 1835-йилидин башлап, асия қитәси әнглийә вә русийиниң тәсир даирә талишиш мәйданиға айлинип қалған. Һиндистан, пакистан, бенгал қатарлиқ көплигән җайлар әнглийә ишғалиға өткән. Бу чағда арилиқта қалған тибәт, 20-әсирниң башлири әнглийиниң һимайиси астиға өткән. 1912-Йили җуңхуа минго дөлити тибәткә қарита игилик һоқуқ дәваси қилғандин кейин, 1913-йили тибәт мустәқиллиқ җакарлиған. Әнглийә тәрәп 1914-йили симла йиғинини чақирған. Хитай вә тибәт тәрәпниң вәкиллири қатнашқан бу йиғинда әнглийиниң һиндистандики ташқи ишлар вәкили мәкмахун әнглийә ишғалидики земин билән хитай земини арисиға бир сизиқ сизип, оттуридики чегра мәсилисини вақтинчә һәл қилған. Бу пасил тарихта "мекмахун сизиқи " дәп аталған. 1947-Йили һиндистан мустәқил болди. 1962-Йили хитай таҗавуз қилған аруначал прадеш болса һиндистанға тәвә иди. Хитай бу җайни "тибәтниң җәнуби дәп атап, һиндистандин қайтурувелишниң хиялида йүрмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт