Kanadadiki köbek musteqilliq herikiti tügeshtimu?

Kanada fédéral parlaméntida köbekning musteqilliqini teshebbus qilidighan köbeklikler partiyisi fédéral parlamént saylimida éghir meghlubiyetke uchrighandin kéyin, köbek musteqilliq herikiti tügeshtimu-qandaq dégen so'allar otturigha chiqti.
Ixtiyariy muxbirimiz kamil tursun
2012.01.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
kobek-shitati-kanada-xerite-305.jpg Kanadaning fransuz tilida sözlishidighan köbek(Quebec) shtatining xeritisi. 2006-Yili 26-féwral.
en.wikipedia.org

Shunga yéqindin béri, kanadaning fransuz tilida sözlishidighan köbek shtatidiki öktichi partiye “Köbeklikler partiyisi” mezkur shtatta bir yürüsh muhakime we söhbet yighinliri uyushturup, köbek musteqilliq herikitining nöwettiki ehwali we kelgüsi tereqqiyatini muzakire qilmaqta.

Aldinqi yilning otturiliridin buyan, köbek musteqilliq herikitide ishlar onggha tartmay, meghlubiyetke qarap yüzlinish weziyiti otturigha chiqqanidi. Shunga bezi közetküchiler köbek musteqilliq herikitining pütünley zawalliqqa yüzlen'genlikini otturigha qoysa, yene bezi mulahizichiler köbek musteqilliq herikiti tügeshti, dep höküm chiqirishqa yenila baldurluq qilidighanliqini tekitlimekte.

Jokélyné dani'éllé köbeklikler partiyisining rehberliridin biri. U köbek xelqining qelbide yénip turghan musteqilliq otining hergizmu öchmeydighanliqini eskertidu. U:
‏-Bizning yéngiwashtin sözlishish-söhbet ötküzüshimizning özi qaytidin ömlük-ittipaqliqni qolgha keltürüsh we köbekning kelgüsige kapaletlik qilishtur. Biz ittipaqlishalisaqla köbekning musteqilliqini qolgha keltüreleymiz,‏ deydu.

Emma mulahizichiler, ittipaqliq we uyushushtin ibaret eng négizlik nersining köbeklikler partiyiside yenila yéterlik emeslikini ilgiri süridu.

Bir qanche ayning aldida, köbeklikler partiyisidin bolghan 5 neper köbek shtati parlamént ezasi partiyisidin ayrildi we özlirini héchqandaq partiyige tewe bolmighan, musteqil parlamént ezasi dep élan qildi. Bu partiyining qollighuchiliri aldinqi yilining otturilirida 40 % bolghan bolsa, nöwette bu san 24% ge chüshüp qaldi. Partiyining bezi asasliq ezaliri bu haletke narazi bolup, “Yéngi köbek herikiti partiyisi” dégen isim bilen yéngi bir partiyimu qurup chiqti. Qisqisi köbeklikler partiyisi nöwette parchilinish, bölünüsh basquchida turmaqta. Shunga ular, bu xeterlik weziyetke taqabil turush üchün, awamning arisigha chöküp, ularning naraziliq we pikirlirini anglashqa oxshash pa'aliyetler arqiliq, awamning küchi bilen köbekning musteqilliq herikitini yéngiwashtin janlandurush istratégiyisini yolgha qoymaqta.

Kanadadin ayrilip chiqip, musteqil bolush-köbeklikler partiyisining siyasiy programmisida yer alghan. Bu partiye köbek shtatida hakimiyet yürgüzüsh hoquqigha érishken ikkila qétimda, köbekning musteqilliq mesilisini omumiy xelqning awazigha qoyghan bolsimu, lékin intayin az perq bilen utturup qoyghanidi. Köbeklikler partiyisi mezkur shtatta, eger qayta hakimiyet béshigha kelse, musteqilliq mesilisini üchinchi qétim awamning awazigha sunidighanliqini jakarlap keldi. Uzun yillardin béri, nurghunlighan köbekliklerning könglide köbeklikler partiyisi musteqilliqning simwoligha aylandi. Yeni musteqilliq démek-köbeklikler partiyisi démektur dégen halgha keldi. Shunga köbeklikler partiyisini qollash nisbitining biraqla töwenlep kétishini köbek musteqilliq herikiti bilen biwasite munasiwetlik dep kétishkimu bolmaydu.

Lékin köbeklik bir yash:
‏-Shundaq, köbek musteqilliq herikiti öldi. Emdi köbekning musteqil bolushi mumkin emes. Xelqmu bu yükni kötürüp bolalmaydu,‏ deydu.
Köbek musteqilliq herikiti halaketke yüzlendi nezeriyisi aldinqi yili may éyida ötküzülgen saylamdin kéyin otturigha chiqti. Köbeklikler partiyisi köbekning musteqilliqini teshebbus qilidighan shtat xaraktérlik partiye bolup qalmastin, belki kanada fédéral parlaméntidimu köbekning musteqilliqini tekitleydighan partiyidur.

Bu partiye qurulghandin buyan, her qétimqi saylamda, fédéral parlaméntta xéli köp orun'gha ige bolup kelgenidi. Aldinqi saylam köbeklikler partiyisige éghir meghlubiyet ata qildi. Ular eslidiki fédéral parlaménttiki 47 orundin biraqla 4 ke chüshüp qaldi. Yeni ular parlaménttiki 43 orundin ayrildi. Bu bir partiye üchün kötürgüsiz qattiq zerbe idi.

Undaqta, köbek musteqilliq herikiti yéngiwashtin bash kötürüsh üchün némilerni qilishi kérek?

Köbeklik siyasiy analizchi christi'an bo'ur bu heqte toxtilip:
‏-Köbekning musteqilliqini teshebbus qilidighan ikki siyasiy partiye ichide solchilarmu, ongchilarmu bar. Ular musteqilliqini ishqa ashurush üchün ittipaqlishishi kérek. Musteqilliqtin ibaret ortaq ghayini chiqish qilghandila, andin otturidiki talash-tartish, ghum-adawetni bir chetke qayrip qoyghili bolidu,‏ deydu.

Köbeklik siyasiy analizchi christi'an bo'ur, köbekliklerning musteqilliqtin qolini yuyup, kanadagha mayil bolushqa bashlighanliqi heqqidiki qarashlargha qoshulmaydu. U:
‏-Köbekliklerning siyasiy tallash xahishi eslide fédéralchilar we musteqilchiler dep ayrilghanidi. Bügünki kün'ge kelgende, solchilar we ongchilar dep ayrildi. Yeni éniqraq éytqanda, eslide köbeklikler partiyisige awaz bergenler bu qétimqi saylamda, solchi “Yéngi démokratlar partiyisi” bilen ongchi “Konsérwatiplar partiyisi” ge awaz berdi,‏ deydu.

Undaqta, köbek musteqilliq herikiti zadi halaketke yüzlendimu-yoq?

Bezi tehlilchilerning qarishiche, hergizmu undaq emes:
‏-Gerche, köbeklikler partiyisini qollighuchilarning nisbiti 30% ge yetmigen, musteqilliqni qollighuchilarning sani ilgirikidin az bolghan bolsimu, lékin libéral partiyisi, köbek shtatida 10 yil uda hakimiyet béshida turghachqa, xelq ulardin zérikti. 2013-Yilida mezkur shtatta ötküzülidighan saylamda,libéral partiyisining qaytidin saylinish éhtimalliqi chong emes. Uning üstige, bu shtatta fédéralizmni yaqlaydighan libéral partiyisidin bashqa, ikkinchi bir chong partiyimu yoq. Mubada köbeklikler partiyisi hakimiyet béshigha kelse,musteqilliq mesilisini omumiy xelqning awazigha qoyushtin waqtinche özlirini tartqan teqdirdimu, lékin köbek musteqilliq herikitini pütün küchi bilen ilgiri sürüshi mumkin.

Shunga, köbek musteqilliq herikitining oti hergiz öchüp qalmaydu digüchiler-köbeklikler partiyisila zawalliqqa yüz tutmisa, köbekning musteqilliq herikiti menggü mewjut bolup turuwéridu, dep qaraydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.