Nikolay léwin: “Uyghuristan öz prézidéntini talliwalidighan waqit kélidu”

Sherqiy türkistan yaki Uyghuristan dégen namgha ige bolghan hazirqi Uyghurlarning tarixiy wetinide yüz bériwatqan weqeler köpchilikning bu xelqqe bolghan qiziqishini yenimu kücheytkenliki bayqalmaqta.
Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2012.04.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qehriman-ghojamberdi-305.jpg D u q sabiq mu'awin re'isi qehriman ghojamberdi ependi.
RFA/Erkin Tarim

Bolupmu ötkenki esirning 90-yilliridin bashlap xelq'ara teshkilatlar, döletler hem partiyiler, siyasiyonlar hem analizchilar, pütkül dunya jama'etchilikining diqqiti Uyghur teqdirige, uning ötmüsh tarixi hem medeniyitige, bügünki ehwali hem kélechikige köprek aghdurulushqa bashlighan idi.

Uyghur élide kéyinki waqitlarda orun alghan qanliq weqeler zadi némidin kélip chiqiwatidu? uning sirtida ewj alghan Uyghur milliy herikitining esli meqsiti néme? Uyghurlarning milliy dawasi xelq'arada qandaq xaraktérde chüshendürülüwatidu? uninggha obyéktip baha bériliwatamdu yaki u bezi küchler teripidin burmiliniwatamdu? uninggha xelq'ara insan hoquqini qoghdash teshkilatliri qandaq ehmiyet bériwatidu? yuqiriqigha oxshash köpligen so'allar her kimni oylandurmaqta. Bolupmu mundaq melumatlarning ammiwi axbarat wasitiliride obyéktip bérilishi Uyghurlar heqqide heqqaniy tesewwurgha ige bolushqa yardem bérishi mumkin.

Yéqinda “Perghane” xelq'ara axbarat agéntliqining muxbiri nikolay léwin “Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin prézidénti q. Ghojamberdi “Uyghuristan öz prézidéntini talliwalidighan waqit kélidu” namliq maqale élan qilghan bolup, uningda Uyghurlarning bügünki ehwali hem milliy herikitining asasiy meqset-nishani, Uyghur élide yüz bergen hem yüz bériwatqan qarshiliq heriketlirining kélip-chiqish sewebliri we aqiwetliri hem bashqimu shuninggha oxshash mesililer etrapida dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi, qazaqistandiki tonulghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi bilen söhbet élip barghan.

“Perghane” agéntliqi in'gliz, özbék, fransuz hem rus tillirida merkiziy asiya, shuning ichide sabiq sowét ottura asiya jumhuriyetliri hayatigha béghishlan'ghan rusiyining ammiwi axbarat merkezlirining biridur.

Q. Ghojamberdi bügünki künde Uyghurlarning bir nechche yönilishlerde xitay da'iriliri teripidin kemsitishke uchrawatqanliqini tekitlep kélip, xitay da'irilirining Uyghur élide ya dölet asasiy qanuni teleplirini, ya milliy-rayonluq aptonomiye qanunini toluq halda emelge ashurushni xalimaywatqanliqini otturigha qoyghan. U Uyghur élige xitaylarni köchürüsh arqiliq Uyghur millitining yoqilish xewpi aldida turuwatqanliqini, buning aqiwitidin, bolupmu yashlar arisida ishsizliqning köpeygenlikini, shundaqla yashlarning xitay rayonlirigha ish bilen teminlesh bahaniside élip kétiliwatqanliqini, tughutni cheklesh siyasitining eldiki türkiy xelqler en'enisige zit kéliwatqanliqini eskertip, buninggha éniq pakitlar keltürgen.

Q. Ghojamberdi til mesilisi heqqide toxtilip, qosh tilliq siyaset qalpiqi astida Uyghur, qazaq mekteplirining peydin-pey xitaychilashturuluwatqanliqini, shundaqla kadir mesilisiningmu échinishliq ehwalda ikenlikini, hazir Uyghur élide milliy kadirlarning peqet 30 pirsentnila teshkil qilidighanliqini, diniy erkinlikningmu bisim astida boluwatqanliqini tekitligen.

Xitay da'irilirining, sherqiy türkistanda bölgünchilerning xelq'ara térrorchiliq bilen, “Elqa'ide” bilen körüshüwatqanliqi hem ularning bu rayondiki öz terepdarlirini qorallanduruwatqanliqi toghriliq tekitleshlirini q. Ghojamberdi qet'iy ret qilip, Uyghur élide yüz bergen weqelerning térrorluq teshkilatlar bilen héch qandaq alaqisi yoq ikenlikini otturigha qoyghan hem korla, qaghiliq, xoten, ürümchilerde yüz bergen qarshiliq heriketlirining seweb hem aqiwetlirini tepsiliy chüshendürgen. U dunya Uyghur qurultiyining bügünki heriket usullirigha toxtilip, mundaq dégen:
‏“Bizning teshkilatning nizamnamisi zorluq qollinish mumkinchilikini ret qilidu. Bu heqte qurultay lidéri rabiye qadirmu éytqan. U, silerning bilishinglarche, alte yil xitay türmiside yétip chiqti. Amma rabiye qadir zorluq bilen, yene kélip qoralliq zorluq bilen, Uyghur xelqi mesilisi hel bolmaydu, dep hésablaydu.”

Q. Ghojamberdi shundaqla xitay ichidiki hem sirtidiki weziyetkimu baha bérip, söhbet axirida Uyghurlarning, birleshken döletler teshkilatining xelq'ara toluq étirap qilghan prinsipliri asasida özining toluq musteqilliqini qolgha keltürüsh yolida heriket qilidighanliqigha ishench bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.