Norwégiyede yüz bergen qetli'am “Köp menbelik medeniyetler” ning teng mewjütluq prinsipigha tesir körsitemdu?

Héchkim norwigiyidek tinch, bayashat, xatirjem, démokratik we libiral bir elde 22-chésla yüz bergen bundaq bir qetli'amning roy bérishini tesewwur qilip baqmighan idi.
Muxbirimiz erkin
2011.07.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
norwigiye-oslo-hokumet-binasi-305.jpg Norwégiyining oslo shehiridiki partlash yüzbergen hökümet binasi. 2011-Yili 22-iyul.
AFP

Bréywik özining kündilik xatiriside norwégiye we yawropa, musulmanlar we shundaqla yat medeniyetlerning ishghaliyitige uchrap, xristi'an menbelik yawropa medeniyiti we yawropa turmush usuli xewpke duch kéliwatqanliqini tekitligen. U bu ehwalni norwégiye we yawropaning yat medeniyetlerge qoynini échip, “Köp menbelik medeniyetler” ning teng mewjutluq qimmet ölchimini özleshtürüshi keltürüp chiqarghanliqini ilgiri sürüp, buninggha marksizmning jawabkar ikenlikini ilgiri sürgen. Bréywikning qarishiche, norwégiye we yaropa ellirini “Köp menbelik medeniyetler” qimmet ölchimidin waz kéchishke mejburlap, yawropa medeniyitini assimiliyatsiyige uchrashtin qoghdap qélishning birdin-bir yoli yuqiriqidek qetli'am élip bérip, yawropa xelqini oyghitishtin ibaret. Bréywik 76 ademning ölüshini keltürüp chiqarghan 22‏-chisladiki qetli'amni mezkur radikal ongchi idiyining türtkiside élip barghan. Lékin, bréywikning 22‏-chisladiki qetli'amni élip bérishigha türtke bolghan mezkur idiye norwégiye hökümiti teripidin ret qilindi.

Bash ministir jins stolténbérg bügün axbarat élan qilip, 22‏-chésla küni yüz bergen partlash we qoralliq hujumdin qorqup qalmaydighanliqini we norwigiyining démokratiye yolidin waz kechmeydighanliqini bildürdi.

Uyghurlar norwégiyede yashaydighan san jehettin eng az musulman köchmenler topi bolsimu, lékin bu weqening ularni norwégiye xelqige oxshashla chongqur qayghugha salghanliqini éytishqa bolidu. Biraq bu weqening yene köchmenler mesilisi, norwégiye xelqining “Köp menbelik medeniyetler” teng mewjütluq éngigha qandaq tesir körsitidighanliqigha da'ir bezi nazuk so'allar ularni bi'aram qiliwatqanliqi melum idi. Lékin norwégiye bash ministiri jins stolténbérgning charshenbe küni chaqirghan axbarat yighinidiki sözi bu jehettiki endishilerni peseytishke qaritilghan. U norwigiyining asasi qimmet ölchimide ching turidighanliqini we bu xil hujumlarning özlirini qorqutalmaydighanliqini bildürdi.

Jins stolténbérg mundaq deydu: “Biz bu hujumdin xewpsirep qalmaymiz yaki bu hujum bizni qorqutalmaydu. Bu hujumning meqsiti qorqunch peyda qilish we ensizlik yaritish. Biraq biz buninggha yol qoymaymiz. Biz choqum özimizning qimmet ölchimini qoghdash yolida qet'iy ching turushimiz kérek. Norwégiye ochuq -ashkara, keng qorsaq, merdane jem'iyet. Peqet ochuq -ashkara munazirila esebiylik, tar qosaqliqning üstidin ghalip kélidu. Zorawanliq héchqachan qobul qilinmaydu. Norwégiye zorawanliqqa téximu keng démokratiye, téximu keng ochuq ashkariliq we zor siyasiy aktipchanliq arqiliq jawab béridu.”

Norwégiye düshenbe küni 22-chisladiki qetli'amda öltürülgenlerge matem bildürgen. Shu küni paytext osloda matem bildürüshke qatnashqanlarning sani yérim milyon'gha yetken idi. Bezi közetküchiler, norwégiye tarixida misli körülüp baqmighan bu yighilish norwégiye xelqining qetli'amgha uchrighan wetendashlirigha bolghan éhtiramini bildürüpla qalmay, buning yene radikal ongchi idiyige qarshi körsitilgen ré'aksiye ikenlikini ilgiri sürgen. Norwégiye Uyghur komitétining re'isi perhat yaqup ependi ziyaritimizni qobul qilip, bu heqtiki chüshenchilirini bayan qildi.

Xewerlerde, bréywikning norwégiye hökümiti teripidin térrorchiliq shundaqla yene, adimilikke qarshi jinayet sadir qilish qatarliq qilmishlar bilen eyiblinidighanliqi ilgiri sürülmekte. Bréywik düshenbe küni sot mehkimisige chiqirilip, jem'iyet we hökümetning halqiliq fonkitsiyisige buzghunchiliq qilish, ahalilerni wehimige sélish bilen eyiblen'gen. U sotta qilmishini qobul qilghan bolsimu, biraq térrorluq bilen shughullan'ghanliqini ret qildi. Közetküchiler, eger uning térrorluq jinayiti muqimlashsa, eng köp bolghanda 30 yilliq qamaq jazasigha höküm qilinidighanliqini bildürmekte. Biraq, bu weqede norwégiyediki Uyghur muhajirlirining diqqitini qozghighan nuqtilarning biri norwégiye edliye sistémisining adilliqi, qanchilik éghir jinayet sadir qilghan bolmisun, gumandarlarning qanuni hoquqi, kishilik izzet -hörmitige ehmiyet béridighanliqidur. Norwégiye Uyghur komitétidiki perhat yaqup buning xitay edliye sistémisigha nisbeten roshen sélishturma bolalaydighanliqini eskertip, xitayni norwigiyidin öginishke chaqirdi. Perhat yaqup buz sözlerni bizge gollandiye paytexti améstérdamda bashlan'ghan dunya Uyghur erkinlik longqisini talishish musabiqisige qatnishiwatqan yéridin bayan qildi.

Bréywik oslo sheher merkizidiki hökümet binasi aldida partlatqan bomba we sheher sirtidiki utoya arilida élip barghan qetli'am hakimiyet béshidiki sol qanat ishchilar partiyisini nishan'gha alghan. U mexsus ishchilar partiyisi utoya arilida teshkilligen lagérdiki yash aktiplarni öltürgen idi. Hakimiyet béshidiki norwégiye ishchilar partiyisi “Köp menbelik medeniyet” prinsipigha hörmet qilidighan libiral partiyilerning biri. Közetküchiler. Bréywikning mezkur partiyini nishan'gha élishi bu partiyining siyasiy prinsipi bréywikning radikal ongchi idiyi'isige tamamen zit ikenliki bilen munasiwetlik, dep körsetmekte. Bash ministir jins stolténbég charshenbe künki axbarat yighinida yéngi bixeterlik qanuni chiqirip, bezi tedbirlerni élishqa aldirimaydighanliqini eskertip, “Hazir weqede a'ile tawabatidin ayrilghanlar we ularning dost-yarenlirige medet béridighan, yarilan'ghanlargha yardem béridighan waqit” dep körsetti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.