Уйғур җәмийитидики психик сағламлиқ мәсилилири һәққидә (1)

Сағлам җәмийәт сағлам кишиләрдин бәрпа болиду. яшаш муһитниң сағламлиқи, җәмийәтниң әң кичик һүҗәйриси болған инсанларниң сағламлиқиға тәсир көрситәләйду.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2012.07.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Urumqi-dong-kowruk-ishsiz-Uyghurlar-305.jpg Сүрәт, үрүмчи дөң көврүк доқмушта биркар олтурушқан ишсиз уйғурлардин бир көрүнүш.
RFA File

Инсанлар яшаш җәрянида дуч келиватқан һәр түрлүк апәт, зәрбә вә оңушсизлиқ, һиҗран, җудалиқ, хорлуқ, роһий бесимлар, инсанлар организминиң физиологийилик функсийисигә тәсир көрситипла қалмай, биваситә һалда психикисида өзгириш пәйда қилиду. Һәтта безиләр нормал функсийисини йоқитип роһий кесәлликләргә гириптар болиду. Бәзи мутәхәссисләр уйғурлар дуч келиватқан еғир сиясий, диний вә иқтисадий, иҗтимаий бесимлар, тәңсиз риқабәт, миллий кәмситишкә охшаш мәсилиләрниң, уйғурларниң психик сағламлиқиға елип келиватқан тәһдитигә сәл қариғили болмайдиғанлиқини әскәртмәктә. Дәрвәқә, уйғурлар мәйли өз вәтинидә вә яки чәтәлләрдә яшимисун, хитай һөкүмитиниң наһәқ сияситиниң васитилик вә биваситә зиянкәшликигә учрап кәлмәктә, ундақта хитайниң бесим сиясити уйғурларниң психик сағламлиқиға қандақ тәсир көрсәтмәктә. Буниң яман ақивәтлириниң алдини елиш үчүн немиләргә әһмийәт бериш зөрүр?

Роһий һаләтниң кишиләрниң турмушиға тамамән охшимайдиған ақивәт елип келидиғанлиқиға көз юмалмаймиз. Бу йәрдә мувәппәқийәт илминиң пешваси саналған наполеон хеолниң сөзини қистуруп өтүшкә тоғра келиду. У мундақ дегән: “бир адәмниң мувәппәқийәт қазиниш ‏яки қазиналмаслиқидики ачқуч униң роһий һалитидә.”

Инсанларниң психик һалитиниң нормал яки бинормаллиқини пәрқләндүрүштә, омумий сават характерлик йәни йүзәки пәрқләндүрүш өлчими мундақ:

  • Истатстика нуқтисидин қариғанда, психик нормалсизлиқ мәлум хил психикиниң статистикилиқ қелиптин чәтнәп кәткәнликини көрситиду.
  • Мәдәнийәт инсаншунаслиқ нуқтисидин қариғанда, психик нормалсизлиқ мәлум хил мәдәнийәт, өрп-адитидин чәтнәп кәткәнлик һесаблиниду.
  • Җәмийәтшунаслиқ нуқтисидин қариғанда, психик нормалсизлиқ җәмийәтниң қаидә-түзүмлиригә бузғунчилиқ қилиштин ибарәт.
  • Роһий кесәл илмий нуқтисидин қариғанда, психик нормалсизлиқ ғәйрий вә үмидсиз қараш вә қилмиштин ибарәт.
  • Билиш психологийә нуқтисидин қариғанда, психик нормалсизлиқ шәхсниң субйектип җәһәттики бинормал туйғусидин ибарәт.

 

Ундақта, узун йиллардин хитай һөкүмитиниң сиясий, диний, иҗтимаий, иқтисадий бесимлири астида яшап келиватқан уйғурларда қандақ роһий һаләт үстүнлүкни игилимәктә? бу йәнә уйғурларниң психик сағламлиқиға қандақ тәсирләрни елип кәлмәктә? бу һәқтә көзәткүчиләрдин канада һөкүмитиниң көчмәнләр мәсилиси оргининиң психик сағламлиқи хадими болуп хизмәт қиливатқан руқийә турдуш ханим билән уйғурлар дуч келиватқан психик сағламлиқ мәсилилири, нормал психика билән бинормал психикини қандақ пәрқләндүрүш һәққидә сөһбәт елип бардуқ.

Уйғур җәмийитидиму психика илми кәспий тәрәққиятларға еришкән йеқинқи йиллардин буян, уйғурларму өзиниң психик сағламлиқиға етибар беришкә башлиған, уйғурлардиму психика сағламлиқ мәсилилири һәққидики издинишниң еһтияҗиға мас һалда, җайларда бәзи психика мәслиһәт сораш орунлири, психика сағламлиқ амбулаторийилири қурулмақта, уйғур психика мутәхәссис һәмдә роһий кесәллик дохтурлири тәрипидин қурулған үрүмчидики мәлум психикилиқ мәслиһәт сораш мәркизиниң роһий кесәлликләр мутәхәссиси һазир уйғур елидә, болупму яшларда роһий кесәллик һәмдә психикилиқ мәсилиләрниң бир қәдәр көп көрүлүватқанлиқини, буниңға түрлүк иҗтимаий бесимлар сәвәб болуватқанлиқини, кишиләрниңму бу мәсилигә етибар бериватқанлиқини билдүрди.

Руқийә турдуш ханим хитай һөкүмитиниң сиясәтлириниң уйғур ели ичидә яшаватқан уйғурларниң психик сағламлиқиға биваситә тәсир көрсәткәндин башқа, хитай һөкүмити пәйда қилған шу сиясий бесим муһитидин вә яки хитайниң зиянкәшликидин қечип чәтәлләргә чиққан уйғурларғиму биваситә вә васитилик тәсирлири болидиғанлиқини әскәртти.

Уйғурлар мәйли қәйәрдә яшимисун, хитайниң сиясәтлириниң биваситә вә васитилик тәһдитигә учраватқан пәйттә, буниң өзиниң психик вә роһий сағламлиқиға елип келидиған яман тәсирлиридин қандақ сақлиналайду? буниң алдини елиш үчүн немиләрни қилиш керәк? бу һәқтә руқийә ханим өзиниң хизмәт вә тәтқиқат җәрянида игә болған тәҗрибилиригә асасән тәвсийисини оттуриға қойди.

Йәнә шуни әскәртиш зөрүрки, инсанларниң әһвалини әтраптики муһит бәлгилигән әмәс, теги-тәктидин ейтқанда, турмушқа, реаллиққа қандақ муамилә қилишни өзимиз бәлгиләймиз. Натсистлар германийсиниң мәлум бир һәрбий лагеридин саламәт қутулуп чиққан вектор франкил “кишиләрниң һәр қандақ алаһидә муһитта, өз позитсийисини таллаштин ибарәт ахирқи әркинлики болиду” дегәниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.