Gérmaniyide qach-qach toxtidi, xitayda téxiche dawamlashmaqta

Gérmaniyide bérlin témi yiqitilghanliqining 22 yilliqi xatirilendi, xitayda xelq erkinlik bar jaygha telpünüp yüz bergen bir nechche qétimliq chong qach-qachni eslidi.
Muxbirimiz weli
2011.11.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Berlin-temining-oruluwatqan-kurunushliri-305 Süret, 1989-yili noyabirning béshida bérlin témining orulush adidiki ehwalidin bir körünüsh.
AFP Photo

Gérmaniyide 1989‏-yili 11-ayning 9-küni “Bérlin témi” yiqitilghan idi. Emdi buningdin 22 yil ötkende, “Bérlin témi” yiqitilghan bu jaygha yene minglighan xelq toplinip qolgha keltürgen erkinlikni tentene qildi. Birleshme agéntliqining bérlindin bayan qilishiche, sherqiy gérmaniyidin eng burun “Bérlin témi” ni atlap gherbiy gérmaniyige qachqan erkinlik jengchilirining biri, hazirqi gérmaniye bash ministiri an'gila mérkél xanim, “Bérlin témi” yiqitilghanliqini xatirilep sözligen nutqini “Mana men arzu qilghan erkinlikke érisheligenlerning biri...” dep bashlap, sotsi'alizmdin qutulup erkinlikke érishish üchün “Bérlin témi”din atlash yolini tallap, bu jeryanda hayatidin ayrilghan erkinlik jengchilirini chongqur muhebbet bilen eslidi.

Uchur arxiplirigha qarighanda, ikkinchi dunya urushida, 1945‏-yili nasist gérmaniyisi meghlup qilin'ghanda, ghelibe qilghan ittipaqdashlardin amérika, en'gliye, fransiyiler bérlinning gherb teripini, sowét ittipaqi sherq teripini ishghal qilghan. Shuningdin kéyin gherbiy gérmaniyide démokratiye, sherqiy gérmaniyide sotsiyalizm yolgha qoyulghan. Sotsiyalistik sherqi gérmaniye xelqning erkinlikke telpünüshini tosush üchün, 1961‏-yili 164 kilométirliq “Bérlin témi” bina qilghan. Shuningdin kéyinmu, sherqiy gérmaniyidin gherbiy gérmaniyige qéchish toxtimighan, belki téximu ewj alghan, qachidighanlar téximu qet'iyleshken. Taki “Bérlin témi” 1989‏-yili yiqitilghan'gha qeder, sherqiy gérmaniyidin erkinlikke telpünüp, gherbiy gérmaniyige qachqan kishilerdin 239 adem étip tashlan'ghan, 3221 adem qolgha élin'ghan. Wén'griyilik shandérning “Hayatliq hemmidin qimmet, hayattinmu qimmet muhebbet. Lékin kéchémen her ikkisidin, erkinlik- hürlük üchünla peqet”  dégen meshhur shéiri, del shu yillarda pütün xelqning qelbini zilzilige keltürgen idi.

Sabiq amérika prézidénti kénnidi 1963‏-yili 6‏-ayning 25‏-küni gherbiy bérlinda nutuq sözligende, “Bérlin témi” heqqidiki héssiyatini ipadilep “ Erkinlikke érishish asan emesken, gerche amérikidiki démokratiyini nahayiti mukemmel tüzüm dégili bolmisimu, emma biz bir milletni öz-ara bardi-keldi qilghuzmasliq üchün tam salidighan ishni qilmiduq” dégen. 87‏-Yili sabiq amérika prézidinti régan bérlinda nutuq sözlep “Tejribiler bizge shuni chüshendürüp turuptiki, erkinlik bilen bixeterlik bir-birige tayinidu, insaniyetning erkinliki dunyani tinchliqqa yetküzidu” dep körsetken. Uningdin kéyin, sabiq sowét ittipaqi prézidénti gorbachéfmu “Eger tinchliq izdiseng, sowét ittipaqini güllendürmekchi bolsang, erkinlikni arzu qilsang, bérlin témini örüwétish kérek” dep jakarlighan.

Amérika awazining bayan qilishiche, buningdin 22 yil burun, gérmaniyide “Bérlin témi” yéqitilghanda, xitaydimu kishiler, erkinlikke érishish üchün xitaydin xongkonggha we bashqa jaygha qachidighan bir nechche qétim chong qach-qach yüz bergenlikini, xitay xelqimu erkinlik üchün-‏ sotsi'alizmdin qutulush üchün, sherqiy gérmaniyiliklerdinmu köp bedel töligenlikini hés qilghan idi.

Sanliq melumatlargha qarighanda, 1957‏-yili xitaydin xongkonggha 5 ming adem qachqan, 61‏-yili 19 ming adem qachqan, 67‏-yili “Medeniyet inqilabi”din bizar bolghan oqughuchilar xitaydin bérmigha qachidighan chong qach-qach yüz bergen. Bu qach-qachqa hetta sabiq xitay re'isi lyu shawchining qizimu qatnashqan. 72-Yili xitaydin xongkonggha 20 ming adem qachqan. 79‏-Yiligha kelgende, xitayda namratliq azabigha chédashliq bérelmigen xelqtin ya ölüm, ya körüm dep xongkonggha qéchishni tallighan adem sani 100 mingdin ashqan. Shu yili gu'angdungluqlarning bir künlük kirimi 80 sénit idi. Buni xongkongluqlarning her künlük kirimi 70 xongkong dolliridin ayliniwatqan ehwalgha sélishturghanda, adem emgikining qedir-qimmitide asman -zémin perqi bar idi. Shu yili yene, en'gliye padishahi élzabit xanim qanunsiz köchmenlerni chong kechürüm qilidiken dégen xewermu tarqalghan idi. Netijide xitay chégra mudapi'e qisimliri chong qach-qachni pélimutta oqqa tutqan, shénjén qoltuqi leylep qalghan jeset bilen tolghan.

Xongkongdiki “Sherq yultuzi” igilik tiklesh mulazimiti shirkitining bashliqi, xitay memliketlik siyasiy kéngesh ezasi lyu méngshungning amérika awazigha bayan qilishiche, xitayda hazir xelqte kishilik hoquq yoq, jem'iyette démokratiye yoq, edli-adaletlik téximu yoq. Bundaq ehwalda, xitayda hazir yüz bériwatqan chong qach -qach -sotsyalizmdin qéchishning nishani xongkong emes, belki biwasite kapitalizmning eng chong qorghini bolghan amérika bolup qalghan. Xitayning eng chong emeldarlirining bala-chaqiliri hazir asasen amérikigha köchüp bolghan.

Xuddi fransiye agéntliqi 11‏-ayning 1-küni bayan qilghandek, xitay hökümiti hazir özini dunyada eng bay hem qudretlik dölet qatarigha ötti, yéqinqi 10 yili ichide yüz milyunlighan xelq alliqachan namratliqtin qutuldi dep jakarlighanséri, xitayda qach-qach shunche ewj éliwatidu. Xitayda hazir xelq mustebit tüzüm astida, ular qarshiliq körsitish, qéchip qutulush iqtidaridin mehrum qaldurulghan. Hazir qachalaydighanlar we qéchiwatqanlar del xitayda rahet-paraghette yashawatqan chong baylar. Bolupmu xiyanetchi emeldarlarning bala-chaqiliri. Ular özining kelgüsidin ensireydu. Xitayda hazir mülki 10 milyon yüendin ashqan baylarning üchtin béri alliqachan chet'ellerge qéchip boldi. Qalghanlirining 46% i hazir qéchishqa teyyarliq qiliwatidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.