Qeshqeriye dölitining osmanli impériyisi bilen bolghan munasiwetliri

“Tarixni özgertken mektuplar” namliq kitabta qeshqeriye dölitining osmanli impériyisi bilen bolghan munasiwetlirimu bayan qilin'ghan.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2011.06.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
tarihni-ozgertken-mektuplar-305.jpg Yéqinda “Tarixni özgertken mektuplar” namliq kitab yediweren neshriyati teripidin istanbulda neshr qilindi.
RFA/Arslan

Istanbulda neshr qilin'ghan “Tarixni özgertken mektuplar” namliq kitabta honlar bilen xitaylarning munasiwetliri we ikki impériyining otturisida tüzülgen kélishimnamiler we yézishqan mektuplarni anglatqandin kéyin, osmanlilarning sherqiy türkistandiki izliri, qeshqeriye dölitining qurghuchisi yaqup begning osmanli dölitining shu dewrdiki padishahi sultan abdul'ezizge yazghan mektupliri we ewetken elchiliri toghrisida toxtilip mundaq déyilgen:
1873-Yili 6-ay sherqiy türkistanni xitay istélasidin qutuldurush üchün baturlarche küresh qilghan yaqupxan taghisining oghli xoja töremni elchi qilip istanbulgha ewetti. Osmanli padishahi sultan abdul'eziz elchini 1973-yili 6-ayning 16-küni huzurida qobul qildi, xoja töre elchi qolida parsche yézilghan mektup bilen kirip keldi, mektupta yaqupxanning yer yüzidiki musulmanlarning qoghdighuchisi bolghan padishahning keng qanat astida panahlinish üchün kelgenlikini ipadiligen sözliri sultan abdul'ezizni qattiq tesirlendürdi. Elchi mektupni oqup bolup, dölitining wehimilik weziyitini anglitishi, eskiri yardem telep qilishi bilen sultan abdul'eziz özi biwasite otturigha chiqip yardem bérish teyyarliqini bashlidi we qoral-yaraq meslihetchisi éli se'id pasha bilen omumiy fabrika naziri seyyid pashani qeshqeriye dölitige yardem bérish ishini idare qilish bilen wezipilendürdi. Netijide yardem eshyalar élan qilindi. Pütkül qorallar we kéreklik üsküniliri bilen toluq bérilish, 6 dane zembirek. 1000 Dane ishitilgen, 1000 dane yéngi toplam 2000 dane miltiq, köp sanda kapsul we partlitish dorisi ishlepchiqiridighan jahaz, ender'ünlü murad ependi bashchiliqida 4 esker we 4 dem élishqa chiqqan général qeshqerge ewetildi. Isimliri tarixqa altun herp bilen yézilghan bu türk générallarning isimliri, istihkam mudapi'e qomandani éli kazim, piyade qisim qomandani mehmet yüsüf, atliq qisim qomandani cherkes yüsüf we topchi qomandan isma'il heqqi ependiler qeshqerge ewetildi.

Elchi xoja türem bilen birlikte yolgha chiqqan bu osmanli urush guruppisi kéme bilen suweysh qanilidin ötüp hindi okyan arqiliq hindistan'gha yétip barghan we bombay shehiride quruqluqqa chiqqan. Ular bombayda in'glizlarning zorluq qilishidin ming japada qutulup qeshqerge yétip bardi we musulmanlarning qizghin qarshi élishi we hayajanliq köz yashliri ichide sheherge kirdi. Yaqupxan ularni 100 dane top étish bilen salam bérip qizghin kütüwaldi. Osmanli yardem hey'itining qeshqerge kélishi bilen ottura asiya islam dunyasigha yéngi bir hey'et qoshulghan boldi. Sherqiy türkistan'gha ewetilgen türk bayriqi qeshqer asmanlirida lepildidi, jüme namizida xutbe osmanli padishahining namigha oqutuldi we osmanli döliti namida pul basturuldi.

Qeshqerde yéngi tüzüm eskerliri

“Tarixni özgertken mektuplar” namliq kitabta yene osmanli générallirining qeshqerde ayrim-ayrim herbiy qisim qurup eskiri telim-terbiye bergenliki toghrisida toxtilip mundaq déyilgen: osmanli généralliri qeshqerde xalis esker bolushni xalighan yashlardin terkib tapqan herbiy qisim qurghan. Bularning arisida yüz béshi éli kazim, eskerlikni héch bilmeydighan yashlarni teshkillep topchi qisim qurup terbiyiligen, bu qisim istanbul eskerlirige oxshash terbiyilen'genliki we 3000 eskerdin terkib tapqan bir herbiy polk qurup ulargha yéngi tüzüm eskerliri dégen nam qoyghanliqi doklatlarda yézilghan. Sherqiy türkistanning musteqilliq kürishining muhim hel qilghuch basquchlirida bu küreshke osmanli générallirimu qatnashqan boldi. Uyghur eskerlerge urush taktikiliri, top-qoral étish we oq-dora yasash téxnikliri ögitildi.

Osmanli döliti we qeshqer emirliki

Osmanlilar ottura asiyadin gherb ellirige köprek köngül bölgenliki bir heqiqet. Bundaq déyish ottura asiyagha héch köngül bölmidi dégenlik emes. 19-Esirde gherbiy türkistan ruslar teripidin, sherqiy türkistan xitaylar teripidin ishghal qilin'ghan'gha qeder ottura asiya türkliri özlirini özliri idare qilip kelgen idi. Shu sewebtin ottura asiya osmanlilarning birinchi nishani bolmighan idi. Ottura asiya türkliri xitay we ruslarning tehditi astida qalghan zamanlarda osmanlilar qérindash we dindashlargha qolidin kélidighan yardem imkaniyetlerni ayimidi. Osmanlilarning qeshqer hökümdari yaqupbegke körsetken ghemxorluqi buning eng yaxshi ülgisi bolidu. 1864-1869-Yillar arisida yaqupbeg, xoten, kucha, ürümchi we turpan begliklirini birleshtürüp merkizi qeshqer bolghan bir musteqil dölet qurdi. Yaqupbeg bu döletning musteqilliqini étirap qilishi üchün 1870-yili osmanli sultani xelipe abdul'ezizxan'gha bir hey'et ewetip özining islam xelipige tewe ikenlikini bildürgen we sherqiy türkistanning musteqil bir dölet bolghanliqini étirap qilishini telep qilghan.

Yaqupxanning osmanli sultanigha yazghan mektupi:

Yaqupxan bedölet osmanlining qilghan yardemlirige teshekkür éytip mexsus bir parche mektup yézip 1875-yili 6-ayning 7-küni istanbulgha ewetken u mektupta mundaq déyilgen: sultanimiz iltipat qilip ewetken hediyiler we herbiy yardem qeshqerge yétip keldi we xelqni chongqur xushal qildi. Menmu hayatim boyiche osmanli padishahliqqa du'a qilimen. Siz buyrughan her qandaq buyruqni jayida orunlashqa teyyarmen. Chong ghemxorluqingiz pütkül ottura asiya islam dunyasigha yéngi bir küch qatti. Her kim janabiy aliylirigha tabi'e bolushni arzu qilidu. Qisqa waqit ichide pütkül ottura asiya osmanli döliti bilen munasiwet qilidu we shuning bilen dunya we din ishlirining eng yuqiri, eng sap wezipisi bolghan islam birliki otturigha chiqidu. Hazir kemine janabliri osmanli dölitining bayriqini achtim, namingizgha xutbe oqutup, pul basturup sizge bolghan sadaqitimni-wezipemni orunlashqa tirishiwatimen. Eskerlerning terbiyilinishi we yaxshi yétishishi toghrisida pütün küchüm bilen tirishiwatimen, xudayim buyrusa pat yéqinda chong bir ilgirilesh bolidu.

Yaqupxan osmanli dölitidin alghan yardem bilen sherqiy türkistanda birlik hasil qilghan

Yaqupxanning osmanli dölitining himayisi astigha kirishi rayondiki musulman xelqler arisida étibarini we ishenchini téximu ashurdi. Osmanli döliti yaqupxanni peqet söz bilenla qollap qalmastin, belki eskiri yardem qildi. Osmanli döliti ewetken générallar yaqupxan dölitining eskerlirining terbiyilinip yétishtürülüshide chong rol oynidi. Qeshqeriye dölitide yüz bergen bu yéngi özgirishtin kéyin sherqiy türkistanning bashqa sheherliri arqa-arqidin yaqupxanning igilik hoquq astigha kirdi. Shuning bilen yaqupxan osmanli dölitidin alghan yardem bilen sherqiy türkistanda birlik hasil qilghan.

Uyghurlarning heq-hoquqlirini qoghdash türkiye jumhuriyitining mejburiyiti

Yazghuchi xaqan boz ependi “Tarixni özgertken mektuplar” namliq kitabta yene, sherqiy türkistanning osmanli döliti bilen bolghan munasiwetliri we ehmiyetliri toghrisida toxtilip mundaq yazghan: qeshqeriye hökümitining emiri yaqupbeg sultan abdul'ezizge baghliq qalidighanliqini bildürdi. Abdul'ezizxan teripidin bu telep qobul qilindi, yaqupbeg buni anglighandin kéyin sultan abdul'eziz namida xutbe oqutush, pul basturush arqiliq osmanli dölitining resmiy himayisi astigha kirdi. Osmanli döliti ornini 1922-yili türkiye jumhuriyitige tapshurdi. Jumhuriyet hökümetliri osmanli hökümitining resmiy warisi hésablinidu. Ghazi yaqupxan qurghan qeshqeriye hökümitimu osmanli qaldurup ketken miraslarning bir parchisi. Yaqupxan qurghan musteqil türk hökümiti ulugh türkistanning bir parchisi bolghan sherqiy türkistan tupraqlirida quruldi. Bu tupraqlarning igilik hoquqi bügünki kün'giche türkiye jumhuriyitige qaldurulghan miras hésablinidu. Uningdin bashqa yene, u zéminda yashawatqan Uyghur türklirining erkin yashash heq-hoquqliri, ippetliri, nomuslirini qoghdash türkiye jumhuriyitining mejburiyiti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.