Алимҗан инайәт: икки йилдин буян уйғур елидә сәһнә өзгәрди, әмма сенарийә өзгәрмиди

Җаң чүншйән уйғур аптоном райониниң партком секретарлиқиға тәйинләнгәндин кейин, хитай даирилири шинҗаң хизмити йиғинини чақирип, бир қатар иқтисадий пиланларни йолға қойди.
Мухбиримиз ирадә
2011.06.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
alimjan-inayet-rabiye-305.jpg Профессор алимҗан инайәт шәрқи түркистан уйғур алий кеңиши ечилиш мурасимидин кейин рабийә қадир ханим билән. 2011-Йили 2-май.
RFA

5-Июл үрүмчи вәқәси йүз бәргәндин кейин хитай мәркизи һөкүмити уйғур елидә бир қатар пиланларни йолға қоюп, бир қисим өзгиришләрни елип барди. Улар алди билән уйғур елиниң әсли партком секретари ваң лечуәнни вәзиписидин елип ташлап, униң орниға хунән өлкисиниң партком секретари болған җаң чүншйәнни тәйинлиди. Силиқ-сипайә көрүнүши вә уйғур елиниң миллий сиясити һәққидә қилған мөтидил сөзлири билән кишиләр арисида хитай һакимийитиниң уйғурларға қаратқан сияситидә юмшаш болуши мумкин, дәйдиған чүшәнчини пәйда қилди. У вәзипигә тәйинләнгәндә аз санлиқ милләт кадирлириға ишиниш вә аз санлиқ милләт ишчи-хизмәтчилирини көпәйтиш тәшәббусини оттуриға қойди.

Арқидинла 2010-йили 5-айға кәлгәндә, хитай мәркизи һөкүмити шинҗаң хизмити йиғинини чақирди. Йиғинда, уйғур елиниң иқтисадини яхшилап, хәлқ турмушини юқири көтүрүш вә бу арқилиқ мәңгүлүк әминлик бәрпа қилиш дәйдиған сиясәтни бәлгиләп чиқти. Йиғинда йәнә, уйғур елигә қаритилған бир қатар иқтисадий пиланлар бәлгилинип, уйғур елиниң һәрқайси вилайәт-шәһәрлири ичкиридики 19 өлкигә һөддигә берилди. Бу өлкиләрдики нурғун хусусий карханилар уйғур елидә иш пиланлирини сетивалди. Зор бир қурулуш мәйданиға охшап қалған уйғур районида арқа-арқидин, завут-карханилар қурулушқа башлиди.

Икки йил мабәйнидә, хитай мәркизи һөкүмитиниң юқири дәриҗилик әмәлдарлири уйғур районини арқа-арқидин зиярәт қилип, шинҗаң хизмити йиғининиң роһини яхши әмәлийләштүрүшни тәләп қилди. Һәтта хитай хәлқ қурултийиниң башлиқи ву баңго уйғур елигә қаратқан зияритидә уйғур елидә аз санлиқ милләтләрниң ишқа орунлишиш шараитини яхшилашни тәләп қилди.

Хитай мәркизи һөкүмити йолға қойған бу йеңи тәдбирләр уйғурларниң сиясий вәзийитигә бир иҗабий өзгириш елип кәлдиму? 5-июл вәқәси болған икки йилдин бери уйғур райониниң вәзийитидә немиләр өзгәрди?

Юқирида аңлиғиниңлар түркийә әгә университетиниң профессори алимҗан инайәт әпәндиниң көз қарашлири. У хитай мәркизи һөкүмитиниң икки йил мабәйнидә, позитсийидә юмшақ болуш васитиси қолланған болсиму, әмәлийәттә йүргүзүватқан омумий сияситидә бир өзгириш болмиғанниң үстигә уйғурларни ассимилятсийә қилиш қәдимини техиму тезләткәнликини билдүрди.

Бу һәқтә америкидики турушлуқ уйғур зиялийси илшат һәсән әпәндиму өз көз қаришини ипадиләп мундақ деди:
Мәтбуат учурлири вә инкаслар көрсәттики, шинҗаң хизмити йиғинидин кейин уйғур елиниң һәр қайси җайлирини ярдәм бериши нами билән һөддигә еливалған 19 өлкә-шәһәрдики хусусий карханилар уйғур елидә иш пиланлирини сетивалди. Зор бир қурулуш мәйданиға охшап қалған уйғур районидики чоң шәһәрләрдин кичик йезиларғичә арқа-арқидин, завут-карханилар қурулушқа башлиди. Әмма бу карханилар уйғурларға иш имкани яритип бәрдиму? бизниң йәрликләрдин игилигән мәлуматлиримиздин бу завут-карханилар ичкиридики өлкиләрдин ишчилирини биллә елип чиққанлиқтин, уйғурларға иш имкани яритип бериш әмәс, әксичә хитай көчмәнлирини көпәйтивәткәнлики, һәтта бу завутларниң уйғур деһқанлириниң йәрлирини тартивеливатқанлиқи ашкара болған иди. Доктор алимҗан инайәт әпәнди уйғур елидә қурулуватқан бу завут-карханиларниң вә селиниватқан егиз имарәтләрниң әмәлийәттә техиму көп хитай көчминини уйғур райониға көчүшкә җәлп қилиш үчүн селинғанлиқи, униң һәргизму уйғурларниң иқтисадини яхшилаш, уларға иш имкани яритиштин ибарәт яхши нийәтни чиқиш қилмиғанлиқини билдүрди. Алимҗан инайәт әпәнди уйғур елидики мәсилиләрниң һәм иқтисадни яхшилаш биләнла бир җәмийәттә муқимлиқни бәрпа қилғили болмайдиғанлиқини әскәртти.

5-Июл үрүмчи вәқәси йүзбәргәнликигә икки йил тошуп қалған бу күнләрдә хитай һөкүмитиму бу 2 йил ичидә уйғур аптоном райониниң иқтисадий вә сиясий һаятида зор өзгиришләрниң болғанлиқи вә зор нәтиҗиләрниң қолға кәлгәнликини тәшвиқ қилмақта. Әмма, бу нәтиҗиләр уйғурлар арисидики  охшимиған көз қарашлар һәм наразилиқларниң мәвҗутлуқи вә давамлишишини түгитәлигини йоқ.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.