Shyawgüen weqesi ikki yilliq xatire künide

Ikki yil ilgiri yüz bergen, Uyghur pa'aliyetchiliri teripidin yéqinqi zamanda Uyghurlar yoluqqan eng éghir we ochuq - ashkare milliy kemsitish herikiti dep qariliwatqan shyawgü'en weqesi 5- iyul ürümchi weqesining kélip chiqishighimu seweb bolghan idi.
Muxbirimiz irade
2011-06-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Shyawgü'en weqesidin bir körünüsh
Shyawgü'en weqesidin bir körünüsh
Photo: RFA
2009- Yili 6- ayning 26- küni gu'angdungning shyawgüen shehiridiki shüri oyunchuq zawutida xitay ishchilarning Uyghur ishchilargha kolléktip hujum qilip, adem öltürüsh weqesi yüz bergen. Mezkur weqede shüri oyunchuq zawutida ishlewatqan 800 ge yéqin Uyghur yash xitaylarning hujumigha we qattiq kemsitishige uchrighan. Weqede ölüm - yétim ehwallirimu kélip chiqqan idi. Uyghur pa'aliyetchiliri teripidin yéqinqi zamanda Uyghurlar yoluqqan eng éghir we ochuq -
Ashkare milliy kemsitish herikiti dep qariliwatqan shyawgüen weqesi  5- iyul ürümchi weqesining kélip chiqishighimu seweb bolghan idi.

Bundin ikki yil ilgiri 26- iyun küni Uyghur rayonluq hökümet da'irilirining  <<éshincha emgek küchlirini>>  ichkirige yötkesh siyasiti boyiche gu'angdungning shyawgüen shehiridiki  <<shüri>> oyunchuq zawutigha ishligili kelgen Uyghur yashlar kéchide béshigha kélidighan palakettin xewersiz yatiqida uxlawatqinida tuyuqsiz basturup kirgen nechche ming  xitay ishchining kolléktip hujumigha uchrap, éghir tayaq - toqmaq, til - ahanet zerbisige uchrighan idi. Eyni chaghda weqege a'it torgha qoyulghan körünüshlerde minglighan xitay ishchining qorshawi astida qélip tayaq yewatqan, jénini qutquzush üchün qéchiwatqan, tayaq zerbisidin yerge yiqilip, qan'gha milinip yatqan Uyghur yashlirining charisiz körünüshi eks etken idi. Weqedin kéyin istansimiz muxbirining ziyaritini qobul qilghan bir Uyghur ishchi yash shu künki neq meydanni bizge süretlep bergen idi.

Xitay da'iriliri weqedin kéyin élan qilghan sanliq melumatlirida, weqede her ikkilisi qeshqerning toqquzaq nahiyisidin bolghan hashimjan emet, sadiqjan ghazi isimlik ikki Uyghur ishchining ölgenlikini, 120 kishining yarilanlan'ghanliqi, bularning 81 nepirining Uyghurliqini bildürgen.

Shyawgüen weqesining ikki yilliqi munasiwiti bilen radi'omizgha bayanat bergen dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi bolsa xitay hökümitining shyawgüen weqesi heqqide hazirghiche ochuq we toghra melumat bermeywatqanliqini bildürdi.

Xitay da'iriliri eyni chaghda shyawgüen weqesining kélip chiqishigha ju  famililik bir xitayning shyawgüen shehiridiki tor betlerde  <<6 shinjangliq Uyghur ikki xitay qizigha basqunchiliq qildi>> dégen mezmundiki yalghan xewer tarqitishi sewebchi bolghanliqini ilgiri sürgen idi. Emma dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi sözide, buning qandaqtu bir ösek söz bilen kélip chiqqan weqe emes, xitay hökümitining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan kemsitish siyasiti bilen biwaste munasiwetlik ikenlikini bildürdi.

Dilshat rishit ependi, shyawgüen weqesining ikki yilliqi munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida xitay hökümitining choqum Uyghurlargha yürgüzüwatqan natoghra siyasitini toxtitishi kéreklikini bildürdi.

Shyawgüen weqesidin kéyin xitay hökümiti weqening kélip chiqishigha seweb bolghanlarning jawabkarliqini sürüshte qilmighandin kéyin, bu Uyghur élidiki tor  betlerde qattiq munazire qozghap, netijide yashlar hökümettin shyawgüen weqesining jawabkarlirini sürüshtürüp bérishni telep qilip, namayishqa chiqqan idi. Emma tinchiliq bilen élip bérilghan namayishni xitay da'iriliri rehimsizlerche qoralliq basturdi.  Xewerlerde éytilishiche, hökümetning qoralliq basturushi netjiside toqunushqa aylinip ketken weqelerde 200 din artuq kishi öldi. 1000 Din artuq adem qolgha élindi. Emma, ölgen we tutqun qilin'ghanlarning heqiqiy sani hazirghiche éniq emes bolup,  bu heqte yene türlük sanliq melumatlar mewjut.

 Kéyin Uyghur rayon da'iriliri 20 din artuq Uyghur yashqa ölüm jazasi höküm qildi. Uyghur élidiki diyarim, selkin, shebnem qatarliq tor betlerning bashqurghuchiliri weqeni küshkürtken dep qolgha élinip, ayrim - ayrim halda muddetssiz, muddetlik qamaq jazalirigha höküm qilindi.

Ürümchi weqeside 20 din artuq Uyghur yashni chaqmaq tézlikide ölüm jazalirigha höküm qilghan xitay sotliri 2009- yili 10- öktebir künige kelgende shyawgüen weqesige alaqidar 5 kishining birige ölüm jazasi, birige muddetsiz qamaq jazasi ,qalghanlirigha muddetlik qamaq jazalirigha höküm qildi. Xitay sotliri yene shyawgüen weqeside jédel - majiragha arilashqan dégen jinayet bilen yarmemet isma'il, osmanjan obul, yüsüpjan turdidin ibaret 3 Uyghurni 5- yilliqtin 8 yilliqiche qamaq jazasigha höküm qildi.  

 Uyghur közetkuchilirining qarishiche, emma,hazirghiche téxi shawgu'an weqesining kélip chiqishida yalghan uchur tarqatti dep tutqun qilin'ghan xitaygha qandaq jaza bérilgenliki melum emes. Hetta shanggu'en weqesining sin alghu léntisini süretke élip tarqatqanlar kimler ? dégen so'algha jawab bergini yoq.
Toluq bet