Xitayda siyasiy islahat qachan yolgha qoyulidu?

Mutexessisler yiligha 200 ming qétimdin artuq qarshiliq yüz bériwatqan xitayda muqimliqni, tereqqiyatni kapaletke ige qilidighan asasiy amil siyasiy islahat, dep qarimaqta.
Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2012.03.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bo-shiley-305.jpg Ikki chong yighinda, bo shiley xitay prézidénti xu jintaw we bash ministiri wen jyabawning yénidin ötüp kétiwatmaqta. 2012-Yili 9-mart, béyjing.
AFP

Xitay hökümiti bolsa siyasiy islahatni yolgha qoyushqa izchil pétinalmay kelmekte.

Fransiye awazi radi'osining 28-marttiki xewirige asaslan'ghanda, xitayda siyasiy islahat élip bérishning zörürlüki yillardin buyan izchil tekitlen'gen bolsimu, xitay merkizi komitétidiki qarshi küchlerning tosalghusi tüpeyli emelge ashmighan. Xewerde wén jyabawning yéqinlirining melumatigha bina'en ashkarilinishiche, siyasiy islahat élip bérish xitay bash ministiri wén jyabawning uzun yilliq ghayisi bolup, u bu qétimqi ikki yighinda islahat telipini tekrar otturigha qoyghan.

“Wén jyabaw 4-iyun tyen'enmin weqesige qayta baha bérishni tekitlidi” namliq xewerde bayan qilinishiche, xitayda siyasiy islahat élip bérish üchün aldi bilen 4-iyun tyen'enmin weqesige qayta baha bérish, xitayning sabiq rehberliridin xu yawbang we jaw ziyanglarni aqlash shertken. Halbuki, xitay merkizi komitétida bu pikirge qarshi chiqquchi küchler yenila belgilik imtiyazgha ige bolup, tyen'enmin weqesining jawabkarliqini kimge artish mesiliside pikir birliki shekillendürüsh hazirche mumkin emesken. Gerche siyasiy islahat pikrige eng qattiq qarshi turghuchilardin biri bolghan bo shiley hoquqidin ayrilip bir tosalghu süpürüp tashlan'ghan hemde jang zémin késellik sewebidin siyasiy imtiyazidin mehrum bolghan bolsimu, merkiziy komitét siyasiy qanun komitétining mes'uli jang zéminperestlerdin biri bolghan ju yungkangning hoquqi yenila chong iken.

Xewerde 4-iyun tyen'enmin weqesige qayta baha bérishning xelq ichide küchlük asasqa ige ikenliki, bu weqege qatnashquchilarning köp qismining téxi hayat ikenliki, türmige solan'ghanlarningmu jaza mudditini tamamlap bolghanliqi, meyli xelq ichide bolsun yaki merkezdiki hoquqdarlar saheside bolsun, 4-iyun tyen'enmin weqesini aqlash terepdarlirining köp sanni igileydighanliqi otturigha qoyulghan. Xitayning qachanla bolmisun bir küni choqum siyasiy islahat élip bérishqa mejbur bolidighanliqi, emma islahat élip bérishtin ilgiri 4-iyun tyen'enmin weqesige qayta baha bérish ötkilidin ötüshi shert ikenliki körsitilgen.

Uyghur ziyaliysi abduréshithaji kérimi ependi xitay merkizi komitétida yüz bériwatqan ichki sürkilishler heqqide toxtilip ötti. U sözide, xitayda siyasiy islahat emelge ashqan teqdirde, Uyghurlar üchün aptonomiyilik heq-hoquqlarning eslige kélishi üchün paydiliq bolushi mumkinlikini tekitlidi.

Xongkongda neshrdin chiqidighan “Alma” gézitining bayan qilishiche, 4-iyun tyen'enmin weqesi bir kozir bolup, xitay merkizi komitétining ichki qismida yaponiye endizisini qollinip köp partiyilik bir tüzülme berpa qilish layihisi otturigha qoyulmaqta. Bu layihide bir partiye alahide hoquq tutidighan, bashqa partiyiler öz-ara hemkarlishidighan we nazaret qilidighan sistéma orun alghan. Halbuki, mulahizichiler bu xil endizini tenqid qilip “Ölükni almashturup, dorini almashturmighan bilen oxshash”, buning bilen kompartiyining tesir küchini ajizlitish mumkin emes, dep qarighan.

Xewerde yene bezi mulahizichilerning qarishiche, meyli bo shiley weqesi bolsun yaki 4-iyun tyen'enmin weqesige qayta baha bérish mesilisi bolsun, bularning hemmisi xelqning kallisini meshghul qilish üchün otturigha qoyuluwatqan oyunlar bolup, xitay kompartiyisining buningdin bashqa oynaydighan kozirimu qalmighan. Xelqning idiyisini choqum bir ish bilen meshghul qilish arqiliq omumi tinchliqqa kapaletlik qilish zörüriyiti xitay merkizi komitétidikilerni qistap qoyghan. Bolupmu muqimliqni saqlash asasi wezipe qiliniwatqan bügünki künde, siyasiy islahat élip bérish tesken. Siyasiy islahat yolgha qoyulghan teqdirdimu, xu jintaw we wén jyabawlar hoquqidin ayrilghandin kéyin yolgha qoyulushi mumkin iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.