Tarixni özgertken mektuplar namliq kitab neshr qilindi

Yéqinda tarixni özgertken mektuplar namliq kitab yediweren neshriyati teripidin istanbulda neshr qilindi. Bu kitabni türkiyilik yazghuchi xaqan boz ependi türk tilida yazghan.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2011.05.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
tarihni-ozgertken-mektuplar-305.jpg Yéqinda “Tarixni özgertken mektuplar” namliq kitab yediweren neshriyati teripidin istanbulda neshr qilindi.
RFA/Arslan

Yazghuchi xaqan boz tarixni özgertken mektuplar namliq kitabning kirish sözide mundaq yazghan: tarix peqet ibret élish üchünla emes, belki qudret we küch élinidighan bir mektep. Ehwal bundaq iken, eslini bilmigen bir nesilning tarixtin küch we ibret élishi mumkin bolmaydu. Shuning üchün kelgüsi ewladlirimizgha milliy kimlik tuyghusi hés qildurushning birdin-bir yoli öz tariximizdin sehipiler teqdim qilish. Tarixning altun sehipiliride yer alghan tarixning éqishini shekillendürgen türk tarixida ehmiyetlik, emma untulup ketken muhim tarixi mektuplarni otturigha chiqirishqa tirishchanliq körsettuq.

Bu kitab 3 bölümidin terkib tapqan bolup, birinchi bölümi honlarning xaqani metexanning xitay impératorluqigha ewetken mektupliri, honlarning shahzadisi bilgexaqanning yürüsh qilishi, xitay sariyida yighin échish, xitay impératorining metexan'gha yazghan mektupliri dégen'ge oxshash témilarni öz ichige alghan.

Kitabning ikkinchi bölümi bolsa, dölet hakimiyiti we mezlum milletler, qibris arilining fethi qilinishi, sherqiy türkistanda osmanli izliri, osmanli döliti we qeshqeriye emirliki, sultan abdulhemidning islam birliki siyasiti, sultan 2‏-abdulhemidning xitay siyasiti, arxiplarda osmanli we türkistan munasiwetliri, qan, pul we tupraq, weten tupriqi pulgha sétilmaydu dégen'ge oxshash témilarni öz ichige alghan.

Kitabning üchinchi bölümi bolsa, atatürkning muhim mektupliri, enwer pashining ata türk mustapa kamalgha yazghan mektupliri, tarixi höjjetler, yéngi bir dunya qurulidu, türkiye u dunyada ornini tapidu dégen'ge oxshash témilarni öz ichige alidu.

Kitabta honlar bilen xitaylarning otturisidiki munasiwetler toghrisida toxtilip mundaq déyilgen: “Miladiyidin ilgiri 176 yilining axirlirida honlar xaqanining shahzadisi sagh bilgi xaqan xitay tupraqlirigha kirgen we qomandanliri bilen birlikte aldigha uchrighan yerlerni weyran qilghan we minglighan xitay eskerlirini esir élip ketken. 15 Yilliq tinchliqtin kéyin yüz bergen bu weqelerning seweblirining biri, xitaydin panahliq tilep qéchip ketken honlar bilge xaqanning achchiqini keltürgen bolup, honlar bu sewebtin xitay tupraqlirini ishghal qilish üchün emes, qachqan honlargha panahliq bergen xitaylarning herbiy qomandanlirini esir élip qaytip chiqip ketken. Shuningdin kéyin xitaylar honlarning xaqani metexan'gha bu toghrida shikayet qilip ikki mektup yazghan.”

Hon impératori metexaqanning xitaygha yazghan mektupi

Metexan xitayning mektupigha jawab yézip mexsus elchi bilen xitaygha ewetken. Bu mektup hon tarixining ijtima'iy hayatini bilishte intayin ehmiyetke ige bolup, mektupni elchi xitay impératorigha élip bérip özi oqup bergen, mete xaqan bu mektupta xitayni qoshna we boysun'ghan bir dölet dep baha bergen. Metexan mektupida,özini kichiklerni chong qilish, yashan'ghanlargha rahet ichide yashash imkani yaritish üchün izden'gen bir xaqan dep tonushturghan.

Kitabta yézilishiche, miladiyidin ilgiri 176-yili hon impératori metexanning xitaygha yazghan mektupida xitayni özige qarashliq we boysun'ghan bir dölet dep qaraydighanliqini ipadiligen: “Xuda teripidin textke chiqirilghan büyük hon impératori sanyo, xitay impératorining hal-ehwalini hörmet bilen soraymen, xitay impératori ilgiri men bilen tinchliq we dostluq toghrisida uchrishatti, mektup yézip anglighan-körgenlerni manga anglitatti, shundaq qilish arqiliq öz-ara chüshinish hasil qilattuq. Emma silerning chégradiki eskerliringlar méning sagh bilge shahzademge hujum qilip nachar mu'amile qilghan, sagh bilge shahzadem méning ruxsitimni almastin chégradiki qomandanlargha buyruq bérip dostlarche bolmighan bir heriket qilghan, shuning bilen ikki xaqan otturisidiki kélishim buzuldi we dostluq munasiwetlirimizmu késildi. Siz bu weqe toghrisida shikayet qilip yazghan ikki mektupni tapshurup aldim we jawab yézip mexsus bir elchi bilen ewettim, netijide men ewetken elchi qaytip kelmidi hemde siz tereptinmu manga bashqa bir elchi kelmidi, shu sewebtin xitay impératori bizge dostlarche mu'amile qilmidi. Shuning bilen qoshna dölet bolghan xitay bizning igidarchiliqimizdin chiqip ketken boldi.”

Mektupning dawamida yene metexan hon impératorluqining ottura asiyadiki hökümranliqini mundaq yazghan: “Xudaning merhemiti bilen qomandan we eskerlirimni yuqiri sewiyide terbiyilep küchlük atlirim bilen sagh bilge shahzademning qomandanliqida yü'échiliklerge hujum qilish üchün ewettim. Bizning qoshun yü'échiliklerni yéngip ularni boysundurdi. Buningdin kéyin, lo'u-lan, wusun, hu-ka'i bilen bulardin bashqa ularning yéqin etraptiki 26 döletning hemmisi hon impératorluqigha boysundurulup tüzüm astigha kirgüzüldi”. Metexan mektupta yene xitaydiki birqanche sheherni öz ichige alghan ölkilerge cho'u dep nam bergen, metexaqan bu yerde shimaliy we gherbiy ölkilerni özige boysun'ghan ölke dep qaraydu. Mektupning dawamida yene mundaq déyilgen: “Eger xitay impératori honlarning xitay qoghdiliwatqan sépilgha yéqinlishishni xalimisa, herbiy qomandanliri bilen u yerde yashaydighan xelq u sépilidin uzaq bir yerde olturushi üchün buyruq bérimen. Elchimni sizge ewettim, uni zindan'gha tashlimastin qayturup béring, elchim 6-ayning otturilirida chégradiki hsin-wang dégen yerde bolushi kérek.”

Xitay sariyida yighin

Metexanning bu mektupini tapshurup alghan xitay impératori chong bir yighin achti. Yighinda, mesilini urush bilen hel qilish kérekmu yaki tinchliq bilenmu dégen témida bes-munazire qildi. Netijide xitaylar shundaq xulase chiqiridu, mete yü'échiliklerni urushta yéngip boysundurghan, bu ghelibisige ishinip özini yéngilmes dep oylaydu, patqaqliq we tuzluq chöllüklerge qapsilip yashiyalmaymiz, eng yaxshisi honlar bilen tinchliq we dostluq qurush kérek dégen qarargha kelgen.

Xitay impératorining hon xaqanigha yazghan mektupi

Miladiyining ilgiri 174-yili xitay impératori honlargha shundaq mektup yazghan: “Xitay impératori honlarning büyük xaqanining aman-ésenlikini hörmet bilen soraydu, elchi süpiti bilen ewetken saray weziri hsi-fu-chu kélip sizning mektupingizni teqdim qildi. Mektupta shahzade sagh bilge bizning chégrani bésip herbiy qumandanlirimizni öltürüp esir alghanliqidin xewiringiz yoqluqini, urush toxtitip, chégradiki xelqning huzur ichide yashishini xalaydighanliqingizni yézipsiz, bu pikirliringizni xushalliq bilen qobul qilimiz we kona kélishimni yéngilashni xalaymiz, chünki ilgiriki xitay impératorining chüshenchilirimu mushundaq idi. Men honlar bilen chong-kichik qérindash bolush toghrisida bir kélishim tüzgen, shuning üchün hon xaqanigha qimmetlik hediyiler ewettim. Kélishimler, qérindashlarche dostluq dawamliq honlar teripidin buzulup kéliwatidu. Tinchliq we dostluq kélishimnamini yéngilashni xalaymiz.”

Honlardin xitaygha jawab

Honlar dunyada peqet ikki döletni étirap qilghan bolup, xitaygha yazghan mektupta shundaq déyilgen: “Jenubta büyük xitay, shimalda küchlük bir honlar bar, honlar kichik ishlar we qa'ide-tüzümler bilen meshghul bolmaydu, buningdin kéyin chégralirimizni yéngidin achayli, kona kélishimname boyiche xitay honlargha yene 10000 küp sharab, 5000 xalta gürüch, 10000 top her xil yipek rext we bashqa nersilerni bersun!, shundaq qilghanda andin chégralirimizda bulang-taraj we qarshilishish bolmaydu.”

Kitabta yene honlar toghrisida mundaq déyilgen: “Honlar miladiyidin ilgiri 201-yili xitayni muhasirige alghan'gha oxshash 176-yili yeni 25 yildin kéyin xitay impératorluqini muhasirige alghan, emma honlarning xitaylarning zéminini ishghal qilish niyiti yoq idi, meqsiti xitay impératorluqini agahlandurup, xitay général we eskerlirini honlarning chégra da'irisidin uzaq tursun dep agahlandurush idi. Honlarning meqsiti peqet, ottura asiyada oqya tutalaydighan qewmlerni birleshtürüp özining bashchiliqida bir tüzüm astigha élishtin ibaret bolup, axirida bu meqsitige yetken. Honlar ornatqan bu tüzüm türklerning arisida kéyinki dewrlerde köktürkler, saljuqiylar we osmanli dewrlirigiche dawam qilghan.”

Xitaylar honlargha 15 yil pidiye töligen

Honlarning tarixida yézilghinigha oxshash, xitay bilen honlar miladiyidin ilgiri 177-yili 6-ayda xitay sariyida uchrashqan we honlar bilen xitaylar chong-kichik aka-uka bolup, bir-birining chégrasi ichige kirmeslik toghrisida kélishim tüzgen. Bu kélishimdin xushal bolghan xitaylar her yili honlargha séxiyliq bilen qimmetlik hediyiler teqdim qilghan, kélishim boyiche xitaylar honlargha 15 yil alwan-yasaq, baj töligen.

Büyük hon impératorluqi

Kitabning dawamida yene, hon impératorluqining qurulushi toghrisida mundaq déyilgen: “Honlar orxun wadiliri we ötüken rayonida yashighan. Büyük hon dölitini qurghan. Ularning paytexti ötüken bolup, honlarning tonulghan tunji hökümdari tuman (te'oman) miladiyidin ilgiri 220-yili hon impératorluqini qurghan. Tuman (te'oman) din kéyin ornigha oghli mete (ma'u-chun) xaqan bolghan. Miladiyidin ilgiri 209-yili uning hökümranliqi sayiside dölet küchlen'gen we kéngeygen. Mete honlar arisida birlik hasil qilghandin kéyin, mongghullarni we bashqa qewmlerni boysundurghan. Metexan xitaylarnimu pidiye töleshke baghlighan. Metexan döletni téximu keng kölemlik kéngeytken. Pütkül türklerni peqet bir bayraqning astigha toplighan. Qoshunini sistémiliq halda küchlendürgen. Metexan xitayning nopusining köplüki sewebidin u yerlerni istila qilishning ornigha, xitayni pidiye töleshke baghlashni muwapiq körgen. Honlar dewride xitaylar bilen türklerning otturisidiki asasiy küresh yipek yolining igilik hoquqini qolgha élish idi. Honlar tarixta tunji qétim dunyadiki pütkül türklerni bir bayraq astigha toplighan. Xitaylar honlarning bésip kélishidin qorqup miladiyidin ilgiri 214-yili seddichin sépilini yasighan.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.