“Xitayning gherbiy rayoni iqtisadiy pilanlar arqiliq tinchiydighandek emes”

18-Iyul xoten weqesi yüz bergendin buyan xelq'ara metbu'atlarda Uyghurlar heqqidiki maqaliler köplep élan qilinishqa bashlidi.
Muxbirimiz irade
2011.07.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xoten-xeritisi-305.jpg Xeritide saqchixanigha hujum qilish weqesi yüz bergen orun xoten körsitilgen.
RFA

Bu maqalilerde xoten weqesi tonushturulush bilen birge Uyghur rayonidiki bu xil toqunushlargha seweb boluwatqan amillar heqqidimu tepsiliy melumatlar bérilmekte. Ene shularning biri, bügün amérikida neshrdin chiqidighan “Iqtisadchi” gézitide élan qilin'ghan “Xitayning gherbiy rayoni iqtisadiy pilanlar arqiliq tinchiydighandek turmaydu” témiliq maqalidur.

“Iqtisadchi” gézitide élan qilin'ghan “Xitayning gherbiy rayoni iqtisadiy pilanlar arqiliq tinjiydighandek emes” mawzuluq maqalining yene bir mawzusi “Ular gargha top atsun” bolup, maqalige néme üchün mundaq bir mawzuning qoyulghanliqi maqalining axirida melum bolidu. Uyghur élining weziyiti heqqide tepsiliy melumat bérilgen maqale mundaq dep bashlan'ghan:
-Téxi bu yil iyulning béshidila xitayning tashqi ishlar ministiri “Shinjangning weziyiti yaxshi we muqim” dep bayanat élan qilghan idi. Emma aridin ikki hepte ötmeyla yeni 18-iyul küni xitayning gherbiy rayoni yene bir qétimliq shiddetlik weqege sehne boldi. Xitay da'iriliri saqchilarning 14 bölgünchini étip öltürgenlikini uqturdi. Xotendiki weqening zadi qandaq bir weqeliki éniq emes. Chet'ellerdiki Uyghur kishilik hoquq teshkilatliri xitay saqchilirining tinch namayish qilghan Uyghurlarni oqqa tutqanliqini ilgiri sürse, xitay da'iriliri bu Uyghurlarning térrorchi ikenliki we ularda bénzin botulkisi, pichaq we bomba barliqini ilgiri sürüshmekte.

Bu weqe Uyghur rayon da'iriliri bilen merkizi hökümet her ikkilisining aramini buzghandek turidu. 5-Iyul ürümchi weqesi yüz bergende xitay da'iriliri weqedin qattiq chöchüp kétip, uning tarqilip kétishining aldini élish üchün pütün intérnét, téléfon alaqilirini késip tashlighan idi. Merkizi hökümet kéyin Uyghurlarning qattiq ghezipini qozghighan wang léchu'enni yötkep, uning ornigha jang chünshyenni teyinligen. Weqening ikki yilliq xatire mezgilide jang chünshyen nahayiti ishenchlik halda at beyge meydanini ziyaret qilip, u yerde amma bilen kawab yep, piwa ichken idi. Derweqe, xotendiki hökümet da'irilirimu xoten'ge poyiz qatnaydighanliqi munasiwiti bilen bir qisim tebriklesh pa'aliyetlirini qiliwatqan idi.

Maqalining dawamida qeshqer toghruluqmu nahayiti tepsiliy melumat bérilgen bolup, uningda xitay da'iriliri bölgünchilik heriketlirining uwisi dep qaraydighan qeshqerni “Gherbtiki shinjin” qilip qurup chiqish arqiliq bu xil heriketlerni yoqitish meqsiti bilen rayon'gha tömür yol sélish, iqtisadiy alahide rayon sélish qatarliq iqtisadiy pilanlarni yolgha qoyghanliqi, qeshqerni ottura asiyadiki eng chong bazar qilip qurup chiqish pilanini teshwiq qiliwatqanliqi heqqide melumat bérilgendin kéyin mundaq déyilgen:
-Qeshqerning chong kochiliridiki her bir pilakatta qeshqerni “Parlaq kélechek” ning kütüp turghanliqi teshwiq qilin'ghan xet we resimler qoyulghan. Emma, arqa kochilargha ötkende bu yerdiki weziyetning heqiqiy yüzi eks étidighan plakatlarni körüsh mumkin. Arqa kochilardiki tamlar hökümet teripidin chiqirilghan “Qanunisz diniy pa'aliyetlerni, qanunsiz hejge bérishni cheklesh” uqturushliri we milliy bölgünchi lidérlar, zorawanchi térrorchi jinayetchiler we diniy esebiyler dégendek isimlar qoyulghan pilakatlarni we shundaqla qéchip yürgen jinayetchi we jinayet gumandarlirini tutush heqqidiki élanlarni we puqralarning eksiyetchi mezmundiki nersilerni melum qilishi heqqidiki uqturushlar bilen toshup ketken.

Maqalide, xitayda “Yasimen inqilabi” ni qozghash teshebbusi otturigha qoyuluwatqan mezgil bolghan 20-féwral küni qeshqer saqchi da'irilirining qeshqerdiki héytgah meschitining yénigha “Yuqiri bésimliq su” ni ornitp qoyghanliqi, topilangni tinchitish qisimlirining qeshqer hökümet binasi qorusigha orunlashturulghanliqi we puqrache kiyin'gen saqchilarning qeshqerni ziyaret qiliwatqan chet'ellik muxbirlarning keynige kiriwélip ularni bi'aram qilghanliqi bayan qilin'ghan.

Maqalide, xitay hökümiti gerche qeshqerge sélin'ghan mebleghlerning qeshqerde 600 ming ish imkani yaritidighanliqini éytiwatqan bolsimu, qeshqerning ixtisasliq xadimlar namida rayon'gha xitay köchmenlirini yötkewatqanliqi, Uyghurlarning xitayning qoli arqiliq kélidighan herqandaq tereqqiyattin ghem yeydighanliqi eskertilgen. Uningda xitay da'irilirining qeshqerdiki 200 mingdin oshuq Uyghur orunlashqan qedimiy sheher rayonidiki öylerni “Yer tewreshke chidamsiz” öyler dep chéqish pilanining rayondiki talash -tartish yaratqan yene bir mesile ikenliki otturigha qoyulghan. Maqalide mundaq déyilgen:
-Qeshqerde kishiler bu öy chéqish pilanining Uyghur medeniyitini nishan qilghanliqigha ishinidu. Bir Uyghur ayal qeshqer qedimiy sheher ahalilirining hökümetning öyni yer tewreshke chidamliq qilip puxtilaymiz dégenlikige ishenmeydighanliqini éytip, “Bizni yer tewreshtin xuda saqlaydu” dédi. Ürümchi da'irilirimu oxshashla bu arqiliq ürümchi weqesige oxshash weqelerning aldini élishni ümid qilmaqta. Ularmu chet rayonlardiki ahalilerni köchürüp binalargha chiqardi. Emma u bina öylerge chiqish üchün ürümchide eng az 2 yildin artuq yashighan bolushi kérek. Shunga köpinche halda jenubtin yéngi kelgenler turidighan ezan öy tapalmaydu, bumu ijtima'iy naraziliqni peseytishke yaraydighan amil emes.

Maqalige qoyulghan “Ular gargha top atsun” dégen mawzu maqalining axirigha qoyulghan töwendiki bir abzas bilen yéshilidighan bolup, uningda mundaq déyilgen:
-Ürümchidiki gherbiy shimal iqtisad tetqiqat merkizidiki tang liju isimlik xitay “Rayonning muqimliqini saqlash üchün Uyghurlargha toghra ish tépip bérishning intayin muhimliqini éytti. U, Uyghurlar sana'et orunlirida ishleshke anche muwapiq emestek qilidu. Menche ulargha waskétbol oynash yeni amérikidiki waskétbol kulubi négirlargha ish pursiti yaritip bergendek, Uyghurlarghimu shundaq waskétbol oynashtek bir ish tépip bérish kérek” dédi. Mana bu xil köz qarash bizlerge Uyghur rayonining némishqa tinchimaydighanliqini éniq chüshendürüp berse kérek.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.