Türkiye-xitay munasiwitide Uyghur mesilisi qandaq rol oynishi kérek?

Türkiye jumhuriyiti bilen xitay xelq jumhuriyiti 1971-yili 8-ayning 4-küni resmiy diplomatik munasiwet ornatqan bolup, bu yil del 40 yil bolghan.
Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2011.07.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
turkiye-xitay-munasiwitining-40-yilliqi-yighini-305.jpg Doktor erkin ekrem riyasetchilik qilghan “Türkiye, xitay munasiwitining 40 yilliqi” mawzuluq yighin. 2011-Yili 8-iyul.
RFA/Erkin Tarim

Bu munasiwet bilen türkiyide ötküzülgen yighinlarda türkiye-xitay munasiwitidiki mesililer otturigha qoyulup buni hel qilishning yolliri izdenmekte. Mesilen 7-ayning 8-küni türkiye istratégiyilik chüshenche énisititutida chaqirilghan “Türkiye, xitay munasiwitining 40 yilliqi” mawzuluq, xajettepe uniwérsitéti tarix bölümi oqutquchisi doktor erkin ekrem riyasetchiliq qilghan yighinda türkiye adnan menderés uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler fakültiti oqutquchisi doktor selchuq cholaqoghlu, kütahya dumlipinar uniwérsitéti siyaset we xelq'ara munasiwetler fakültiti oqutquchisi doktor barish adibelli, türkiye tobb iqtisad we téxnologiye uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler fakültiti oqutquchisi doktor bahadir pehliwantürk we türkiye soda ministirliqi toxtamnamilar bashqarmisi mutexessisi zülfiqar qilich ependi qatarliq kishiler türkiye, xitay munasiwiti heqqide muzakire élip bardi.

Yighin'gha xitayning enqerede turushluq bash'elchi wekili shyaw jünjéng, xitay xelq'ara radi'osining muxbiri we shinxu'a xewer agéntliqi muxbirimu qatnashti. Bu yighinda mutexessisler nuqtiliq halda türkiye bilen xitayning diplomatik munasiwet ornatqandin bériqi 40 yil jeryanida, ikki dölet munasiwitining tarixiy tereqqiyati, ikki dölet otturisidiki siyasiy, iqtisadiy munasiwetke bolghan oxshimaydighan köz qarashlarni otturigha qoyushti. Mutexessisler 3 sa'et muzakire élip bérish netijiside ikki dölet otturisida mewjut bolghan mesililerni töwendiki maddilargha ixchamlidi, bular:

  • Uyghur yaki sherqiy türkistan mesilisi
  • Tijariy mesililer
  • Iqtisadiy mesililer
  • Türkiye bilen xitay otturisida rayon xaraktérlik hemkarliqning ajizliqi
  • Ikki döletning öz‏-ara chüshenmeslikidin kélip chiqqan psixologiyilik mesililer

“Türkiye-xitay munasiwitining 40 yilliqi” mawzuluq yighinda nuqtiliq türkiye-xitay munasiwitide sherqiy türkistan mesilisining orni muzakire qilindi. Bezi mutexessisler türkiye-xitay munasiwitide Uyghur mesilisining köwrüklük roli oynishi kéreklikini ilgiri sürse, yene bezi mutexessisler türkiye-xitay munasiwitide Uyghur mesilisini tilgha almasliq kéreklikini, türkiyining Uyghursiz tashqi siyaset élip bérishi kéreklikini ilgiri sürdi.

Doktor murat chemrek ependi Uyghur mesilisini türkiye-xitay munasiwitini Uyghurlar arqiliq qilmasliq kéreklikini bayan qilip mundaq dédi:
“Uyghur mesilisige ikki dölet otturisidiki munasiwetlerni belgileydighan birdin-bir amil dep qarimasliqimiz kérek. Türkiye-xitay munasiwitini Uyghurlar arqiliq yürgüzüsh mesile peyda qilidu. Shunga biz Uyghur rayoni bilen bolghan tijariy munasiwitimizni tereqqiy qildurayli, buni xitayning ishenchige érishsek qilalaymiz. Mesilen türkiye-bulghariye bilen munasiwet ornatqanda, bulghariyidiki türkler arqiliq ornatmaywatidu. Shimaliy iraq türkiye bilen türkiyidiki kürtler arqiliq munasiwet ornatmaywatidu, shunga xitay bilen bolghan munasiwitimizdin Uyghur mesilisini chiqiriwétishimiz kérek.”

Doktor erkin ekrem ependi bu köz qarashqa qarshi chiqip mundaq dédi:
“Türkiye-xitay munasiwitide Uyghur mesilisi türkmen mesilisigimu, kürt mesilisigimu oxshimaydu. Néme üchün désenglar, xitay sherqiy türkistan mesilisini türkiyidin köridu. Xitay sherqiy türkistanda 20-esirde qurulghan ikki jumhuriyetning idé'ologiyisining menbesi türkiyide dep qaraydu. Chünki général enwer pasha we atatürk ewetken türk armiyiliri sherqiy türkistanda pa'aliyet élip barghan. Ikkinchidin xitay sherqiy türkistanda meydan'gha kéliwatqan weqelerde türkiyining qoli barliqini, 1950-yillardin béri türkiyide sherqiy türkistan dewasini élip barghan eysa yüsüp alptékinni türkiye dölitining qollap-quwetligenlikige ishinidu.”

Doktor erkin ekrem ependi xitay üchün sherqiy türkistanning intayin muhim ikenlikini bayan qilip mundaq dédi:
“Xitay üchün sherqiy türkistan mesilisi intayin muhim bir mesile. Xitay sirtqa échilay dése, jenubta hindistan, shimalda rusiye bar. Shunga bu ikki terepke échilalmaydu. Xitayning yawrasyagha échilishi üchün sherqiy türkistan mesilisi tosalghu, asiya pasipik rayonigha échilish üchün teywen tosalghu. Xitay tereqqiy qilghan chong dölet bolimen deydiken, sherqiy türkistan mesilisi bilen teywen mesilisini hel qilishi kérek. Sherqiy türkistansiz xitayning tereqqiy qilishi qéyin. Buni amérikimu, yawropa döletlirimu bilidu. Bügün sherqiy türkistan peqetla türkiye bilen munasiwetlik bir mesile emes. 2001-Yilidin kéyin pütün dunya döletliri bilen munasiwetlik bir mesilige aylandi. Eslide sherqiy türkistan mesilisi türkiyining mesilisi emes, xitayning özining mesilisi, emma xitay bu mesilining menbesining türkiye ikenlikige ishen'gechke türkiye hökümiti bilen élip barghan uchrishishlarda bu mesilini otturigha qoyup kelmekte.”

Uyghurlarni türkiye, xitay munasiwitide köwrük qilishqa erzimdu? köwrük qilghili bolghachqa türkiye re'is jumhuri abdullah gül sherqiy türkistanni ziyaret qildi.

Yighin'gha qatnashqan mutexessislerning köpi türkiye-xitay munasiwitide Uyghurlarning köwrüklük roli oynishi kéreklikide hem pikir bolghan bolsimu, qandaq köwrük bolushi heqqide talash-tartish dawam qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.