Уйғур зиялийлар: “уйғур тилини қоғдашта ана тил маарипиниң орниға сәл қариғили болмайду....”

Уйғур тор бәтлиридә тарқитилған бәзи учурларға қариғанда, йеқинқи күнләрдә уйғур елиниң қисмән җайлиридики бәзи уйғур мәктәплиридә ана тилида маһарәт көрситиш мусабиқилири уюштурулған.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2012.04.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qosh-til-oqughuchilar-305.jpg Хотән қош тил мәктипидики оқуғучилар. 2006-Йили 13-өктәбир.
AFP

Уйғур елидә хитай һөкүмити қош тиллиқ маарип сияситини синақ тәриқисидә башлиғанлиқиға 20 йилға йеқин вақит болди. Бу җәрянда гәрчә хитай, қош тиллиқ маарипниң мәқсити аз санлиқ милләт пәрзәнтлирини өз ана тилида вә хитай тилида охшаш сәвийигә йәткән қилип тәрбийиләшни мәқсәт қилиду, дәп көрсәткән болсиму, мәзкур сиясәтниң әмәлийлишиши җәрянида, пүтүнләй әксичә һалда, уйғур тили маариптин аста‏-аста сиқип чиқирилмақта. Нөвәттә уйғур елидики башланғуч, оттура мәктәпләрдә уйғур тили пәқәт бир ана тил дәрси сүпитидә өтилидиған айрим дәрслик болуп, башқа дәрсликләрниң һәммиси пүтүнләй хитай тилида оқутуш елип берилидиған һаләткә келип қалди.

Бу сәвәблик уйғур тилиниң әркин тәрәққияти тосқунлуққа учрап, уйғурларда “хитай һөкүмитиниң қош тиллиқ маарипи сиясити” ниң уйғурларни тил вә мәдәнийәт җәһәттин ассимилятсийә қилишни мәқсәт қиливатқанлиқиға нисбәтән наразилиқ пәйда болди. “қош тил маарипиму яки хош тил маарипиму?”, “ата тилни қутқузайли” дегәндәк мулаһизиләр чақириқлар мәйданға кәлди. Һәтта 5-июл уйғурларниң һөкүмәткә қарши наразилиқ һәрикитиму қош тил маарип сияситигә нисбәтән наразилиқни өз ичигә алидиғанлиқи мәлум.

Һалбуки, йеқиндин буян ғулҗа шәһиридики оттура, башланғуч мәктәп ана тил оқутқучилири ғулҗа шәһәрлик 5-башланғуч мәктәптә вә ақсуниң ават наһийисидики бир қисим уйғур оттура вә башланғуч мәктәпләрниң оқутқучилири ават наһийилик 1-оттура мәктәптә “ана тил оқутқучилириниң асасий маһарәт көрситиш мусабиқиси” өткүзгән.

Бу һәқтә тәңритағ торида тарқитилған учурда көрситилишичә, бу мусабиқиләр җайлардики маарип тармақлириниң оттура, башланғуч мәктәпләрдики тил әдәбият оқутқучилириниң дәрсхана оқутушини әлалаштуруш мәқситидә уюштурулған болуп, ана тил оқутқучилириниң маһарәт көрситиш мусабиқилиригә қатнашқан уйғур оқутқучилар пүтүнләй миллий пасонда кийинип, сап уйғур тили билән өзлириниң кәспий билим қабилийәтлирини көрситиш билән тәң надир сәнәт номурлирини тәйярлап ана тилиға мәдһийиләр оқуған. Ана тилиниң җәзбидарлиқи вә униң уйғурлар һаятиниң ядроси икәнликини намаян қилған.

Қош тил маарипи сиясити түпәйли уйғур ана тилиниң мәвҗутлуқи тәһдиткә учраватқан һәмдә әндишиләрни пәйда қиливатқан бир вақитта, уйғур ана тил оқутқучилириниң өз ана тилини қоғдаш вә ана тил маарипини күчәйтишни мәқсәт қилған бундақ бир паалийәтләрни елип бериш пурситигә еришиши, чәтәлләрдики уйғур зиялийлирида мурәккәп һессиятларни вә бәзи гуманий пәрәзләрни оттуриға чиқарди.

Узун йиллардин буян хитайниң уйғурлар үстидин елип бериватқан қош тиллиқ маарип сияситиниң йетәрсизлики, униң зиянлиқ тәрәплири һәққидә әтраплиқ тәтқиқатлар елип барған һәмдә бу һәқтә көпләп илмий мақалиләр елан қиливатқан америкидики тонулған уйғур алим әркин сидиқ әпәнди бу хәвәрниң өзидә уйғур тилини сақлап қилишта уйғур оқутқучиларниң өз күчиниң йетишичә тиркишиватқанлиқидин сөйүнгән болса, уйғур маканида уйғур тили һәққидә мундақ бир мусабиқиләрни өткүзүшниң әмәлийәттә уйғурларни ечиндуридиған бир хәвәр икәнликини оттуриға қойди.

Канада туруватқан уйғур қәләмкәшлиридин туйғунҗан абдувәли әпәндиму, йиллардин буян қош тиллиқ маарипниң уйғур тил вә мәдәнийитигә елип келиватқан тәһдити һәққидә көпләп пикир баян қиливатқан уйғур зиялийлириниң бири, у уйғур елиниң бәзи бир қисим җайлирида өткүзүлгән бу хил ана тил оқутқучилириниң маһарәт көрситиш мусабиқилириниң уйғурларниң тил вә мәдәнийитини сақлап қилишта вә яки қош тиллиқ маарип тәһдитини йеникләштүрүштә һаяҗанланғудәк бир нәтиҗә әмәсликини, бу пәқәт хитайниң уйғурларниң наразилиқини бесиш вә йепишни мәқсәт қилип қоллиниватқан йәнә бир нәйриңи дәп қарайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Туйғунҗан әпәнди әркин сидиқ әпәндиниң мәзкур хәвәрдин ечинғанлиқидәк туйғулири билән ортақлишидиғанлиқини әскәртти.

Тил бир милләтниң мәвҗут болуп турушиниң муһим асаси, тил алақилишиш қорали болупла қалмай, шу милләтниң мәдәнийитини давамлаштурушниң қорали. Қош тиллиқ маарипи сәвәблик уйғурларниң ана тилиниң тәһдиткә учриши уйғур зиялийлирини, уйғур оқутқучилирини ана тилни қоғдаш һәққидики тәдбирләр үстидә ойлинишқа вә һәрикәт қилишқа үндигән иди. Уйғурларниң ана тилиниң хәвпкә учриши вә бу җәһәттә пәйда болуватқан кризис чәтәллик мутәхәссисләрниңму диққитини тартқан бир мәсилигә айланди.

Уйғур зиялийлар ана тил һәққидики мулаһизилиридә “уйғур ана тилини қоғдап қелишта ана тил маарипиниң орнини сәл чағлашқа болмайду, шундақла ана тил оқутушидин үнүмлүк пайдиланғанда, уйғур тил әдәбиятидин башқа, тарих, мәдәнийәт қатарлиқ билимләрни ана тил оқутуши билән бирләшкән һалда әвладларға сиңдүргили болиду.” дәп тәвсийә қилмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.