Uyghur diyarida arqa-arqidin yüz bériwatqan weqelerning kélip chiqish sewebliri

Yéqinda türkiyide chiqidighan “Akadémi” gézitining tor bétide, “Qeshqerde némiler boluwatidu?” namliq bir maqale élan qilindi.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2012.03.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
alimjan-inayet-yighinda-305.jpg Proféssor doktor alimjan inayet ependi. 2012-Yili mart, türkiye.
RFA/Arslan

Bu maqalini ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat institutining oqutquchisi proféssor doktor alimjan inayet yazghan. Maqalide yéqindin buyan qeshqer, xoten, guma, qaghiliq we korla qatarliq sheherlerde arqa-arqidin yüz bergen weqeler we bu weqelerning kélip chiqish sewebliri toghrisida pikir-analiz yürgüzülgen.

Maqalide xitay saqchilirining, qollirida qoral yoq Uyghurlarni öltürüsh qilmishlirini kinaye arqiliq tenqid qilip mundaq déyilgen: 2012-yili 2‏-ayning 28-küni qeshqerde toqunush yüz bérip 21 kishi öltürüldi. Hujumchilarning qollirida pichaq bar idi. Saqchilarning qollirida bolsa aptomatik qorallar bar idi. Jem'iy 21 kishi neq meydanda jan berdi. Hujumchilarni tirik tutup, sotqa tartqili bolatti, emma undaq qilinmidi, chünki tutqun qilip, türmige sulap, su we tamaq bérish, kéyin nechche ay sot mehkimisining qararini kütüsh bir awarichilik ish idi. Qandaq bolushtin qet'iy nezer sot mehkimisining ularni ölümge höküm qilidighanliqi éniq idi.

2011-Yili 7-ayning 18-küni xotende bir guruppa Uyghur yashlar xitay saqchi idarisige hujum qildi. Bu weqede ikki saqchi qatarliq 4 kishi ölgen idi. Xitay saqchiliri, qollirida pichaq we kaltektin bashqa qoral bolmighan 10 din artuq Uyghur yashni neq meydanda oq bilen étip öltürdi. Chünki ularni tutqun qilishni kérek emes dep oylidi. Chünki ular xitaygha nisbeten térrorchi hésablinidu, ular musulman bolghanliqi üchün yashimasliq kérek dep qarilidu.

Maqalining dawamida yene mundaq déyilgen: “Ötken hepte xitay kommunist partiyisi qurultay yighini jeryanida, xitay emeldarliri, muxbirlarning, tibet rahiblarning özige ot qoyush heriketliri toghrisida sorighan so'allirigha jawab bérip, insanning dunyagha birla qétim kélidighanliqini, shuning üchün hayatning qimmitini bilish kéreklikini, rahiblarning özlirige ot qoyushning din'gha nisbetenmu gunah ish ikenlikini özining bu weqedin nahayiti epsuslan'ghanliqini ipadiligen. Démek, xitay hakimiyiti, insanning dunyagha birla qétim kélidighanliqini, insan hayatining qimmetlik ikenlikini bek yaxshi bilidu. Ötken yili xitayning oxshimighan rayonlirida bu qétimqi weqelerge oxshash weqeler yüz berdi. Kishiler döletning baj idarisi, bankilirigha qol bombisi étip nurghun kishini öltürdi. Weqe sadir qilghuchilar tutqun qilinip sotqa tapshuruldi. Xitay hakimiyiti ularni térrorchi démidi. Chünki ular musulman emes idi.”

Proféssor alimjan inayetning pikir-qarashliri

Biz Uyghur diyarida yüz bériwatqan weqelerning kélip chiqish sewebliri we bu xil weqelerning yüz bermesliki üchün xitayning qandaq bir siyaset yürgüzüshi kérekliki toghrisida proféssor doktor alimjan inayet ependining pikir qarashlirini alduq.

Proféssor alimjan inayet ependi Uyghur diyarida yüz bériwatqan weqelerning kélip chiqish sewebliri toghrisidiki pikir-qarashlirini ipadilep mundaq dédi:
“2009-Yili 5-iyul ürümchi weqelerdin kéyin Uyghurlar xitay hakimiyitidin u rayonda yürgüzüwatqan adaletsizlik, naheqchilik we milliy siyasitini özgertishini kütüwatqan peytte, xitay da'irilirini, hakimiyet muqimliqni saqlash nam astida til we din'gha oxshash sezgür mesililerde cheklime qoyush, qattiq közitish, nazaret qilishni téximu kücheytti. Qeshqerni zamaniwilashturushni bahane qilip tarixi öylerni chéqiwetti. Xelqni zulumgha uchratti. Sherqiy türkistan'gha orunlashturghan xitay köchmenler Uyghurlarning ish we xizmetlirini tartiwaldi. Ularni mohtaj haletke chüshürüp qoydi. Derd-elemlirini shikayet qilidighan pütkül démokratiye erkinlik yollirining tosalghugha uchrighanliqi sewebidin sebiri téship ijtima'iy we psixologiyining tesiri bilen bu xil weqeler yüz bermekte.”

Proféssor alimjan inayet ependi mesililerning hel bolushi üchün xitayning néme qilishi kérekliki toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Deslepte xitay shuni bilish kérekki, bügün uchur-alaqe dewridur, dunyada yüz bergen weqeler shu haman her yerge tarqaydu. Uyghurlarni ilgirikige oxshash teshwiqatlar bilen uxlitish, aldash mumkin emes, étnik milletchilikning, milliy salahiyet we milliy medeniyet ang-chüshenchining yükselgen bügünki künde bir milletni assimilyatsiye qilish mumkin emes. Erkinlik, démokratiye, insan heqlirige oxshash dunyawi qimmetler pütkül dunyani qaplap ketken peytte bir milletni chetke qéqish bilen mesile hel bolmaydu. Insan tughulghandin bashlap erkindur. Tughulghandin bashlap oxshash we tengdur. Pütkül insanlar köyünüshke, hörmetlinishke éhtiyajliq. Insan rohining nazukluqi, insan tuyghusi sezgürleshken bügünki künde, her qandaq bir insanning yaki bir milletning bashqa bir insan yaki bashqa bir millet teripidin kemsitilishi, haqaret qilinishi we kemsitilishi, qattiq qol weqelerning kélip chiqishigha seweb bolidighan tüp amildur. Shu sewebtin, xitay hakimiyiti, tunji bolup Uyghurlargha qarita assimilyatsiye pilanidin waz kéchishi kérek. Bu heqte éniq bir qedem bésishi kérek. Buninggha yerlik xelqini ishendürüshi kérek. Uyghurlargha wede qilin'ghan öz teqdirini özi belgilesh hoquqi, özini özi idare qilish hoquqlirini shertsiz bérishi kérek. Bir milletni mejburi hökümranliq astigha élish, mejburi bashqurush héch bir zaman xushalliq keltürmeydu. Xelq iradisige, öz ixtiyarliq asasigha tayan'ghan ijtima'iy tüzüm shert. Shunimu bilish kérekki, assimilyatsiye qilish pilanini emelge ashurushni dawam qilidiken sherqi türkistanda héch bir mesile hel bolmaydu. Chünki bu pilan nurghun xata ishlarni qilishqa seweb bolidu. Misal qilidighan bolsaq, pilanliq tughut nam astida yürgüzülüwatqan siyaset eslide az sanliq hésablan'ghan musulman Uyghur xelqi üchün yürgüzülmesliki kérek idi. Sherqiy türkistan'gha nechche milyon xitay köchmenlerni keltürüp ularni ishqa orunlashturulidu, yüz minglighan Uyghur yashlirini bolupmu qizlarni emgek küchi nam astida xitayning ichkiri ölkilirige köchürüp zawut-fabrikilargha orunlashturushi kérek emes idi.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.