Хитай иқтисадида хәтәрлик сигналлар челинмақта

Бир қисим кишиләр хитайни дуня иқтисадини кризистин қутқузғучи дәп қараватқанда, мутәхәссисләр хитай иқтисадиниң чекинишкә қарап йүзләнгәнликини вә хитай иқтисадида хәтәрлик бешарәтлириниң көрүлүшкә башлиғанлиқини оттуриға қоймақта.
Ихтиярий мухбиримиз камил турсун
2012.01.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Wen-Jyabaw-Xitay-bash-ministiri-305 Сүрәт, 2010 - йили 16 - ийул, хитай баш министири вен җйабав мухбирларни күтүвелиш йиғинида.
AFP Photo

Америкида иқтисадий кризис йүз бәргәндә, иқтисадшунаслар хитай иқтисадиниң қисқа бир гүллиниш басқучини баштин кәчүрүп, дуня иқтисадиниң мәркизигә айлинидиғанлиқини,әмма буниң қисқа вақитла давам қилидиғанлиқини, кейин хитайда иқтисадий кризис партлайдиғанлиқини тәхмин қилишқаниди.

Хитай америкидин кейин, дуняда иккинчи чоң иқтисадий гәвдә дәп қарилиду. Хитай һөкүмитиниң йеқинда елан қилған, иқтисадий көрсәткүчлиригә қариғанда, алдинқи 3 айдики иқтисадниң ешиш нисбити алдинқи йилиниң охшаш мәзгилдин 9.1% Ашқан. Буниңдин илгири, иқтисадиниң ешиш нисбитиниң 10% тин юқири болғанлиқини билдүрүп кәлгәниди. Йеқиндин буян хитайда пул пахаллиқиниң барғансери еғирлишиватқанлиқи, буниңға мунасип һалда мал баһасиниң юқири сүрәттә өрләватқанлиқи вә аксийә базарлирида пай чекиниң чүшүватқанлиқи көп тилға елинмақта.

Иқтисадтин тартип һәр саһәдә сәлбий тәрәпни задила тилға алмастин, гүл-гүлистанлиқни тәкитләш вә көптүрмә хәвәрләргә адәтләнгән хитай мәтбуатлири, йеқинқи бирқанчә ай ичидә уда бир қанчә қетим баш министири вен җябавниң хитай иқтисади һәққидики агаһландурушлириға вә әндишилиригә орун бәрди. Буму хитай тарихида техи тунҗи қетимлиқтур.

Америка вә явропа иттипақи хитайниң әң асаслиқ базарлиридин болуп, америка иқтисадидики турғунлуқ вә явропа иттипақидики қәрз кризиси хитайниң експортқила тайинип өрә туруватқан иқтисадий қурулмисиға еғир хирис шәкилләндүргән.

Бәзи мутәхәссисләр, америкидики иқтисадий кризисниң сәвәбидин бириниң йәнила хитай икәнликини, хитай даирилириниң експорттики риқабәттә үстүнлүкни давамлиқ сақлаш үчүн, хитай пули “йүән” ни әсли қиммитидин, әтәй төвән тутуп, хәлқара содида натоғра риқабәт билән шуғуллиниватқанлиқини, буниң америкидики иқтисади кризисниң пиликигә от яққанлиқини әскәртиду.

Америкидики “блоомберг хәвәрлири” ниң алдинқи йилниң ахирлири елан қилған, дунядики 1097 нәпәр мәбләғ салғучи, иқтисадшунас вә тәтқиқатчини зиярәт қилиш арқилиқ тәйярлиған, тәкшүрүш доклатида көрситилишичә, 1097 нәпәр кишиниң 61% и кәлгүси 5 йил ичидә хитай иқтисадиниң омуми мәнзирисидин үмидвар әмәсликини, хитай иқтисадиниң 2016-йилиға барғанда, тамамән вәйран болидиғанлиқини билдүргән. Пәқәт юқириқи кишиләрниң 10% ила хитай банкилириниң кризисқа тақабил туралайдиған күчкә игә икәнликини, 46% киши болса нөвәттә хитай иқтисадиниң начарлишишқа қарап йүзләнгәнликини тилға алған.

2010-Йиллиқ нобел иқтисадшунаслиқ мукапатиға еришкән петер диамондму, хитай һөкүмитиниң иқтисадий қурулмилирида нурғун мәсилиләр, йәни “демократик болмиған дөләт контроллуқи” болғини үчүн униң дуня иқтисадиниң паравози болуш хияли суға чилишиду, дегәниди.
2008-Йиллиқ нобел иқтисадшунаслиқ мукапатиға еришкән пуал кругманниң тәхминичә, әмдики йәршари характерлик иқтисадий боһранниң мәнбәси хитай болиду.

Паул кругман икки һәптә илгири “неуйорк вақти” гезитидә елан қилған “хитай вәйран боламду” намлиқ мақалисидә:
“нөвәттә пул-муамилә вә иқтисад саһәсидики боһрандин қорқушниң һеқиқи сәвәблири бар. 1980-Йилларниң ахирлирида японийидики вә 2007-йилида америкидики иқтисадий боһранларға охшаш. Әмма мән юқириқилар тоғрилиқ әмәс, бәлки дуня иқтисадиға йеңи тәһдит болуватқан хитай тоғрилиқ тохтиливатимән. Һәқиқәтән немә болуватқанлиқини билиш қийин болғанлиқи үчүн хитайниң әһвали һәққидә тохтилишни таза халимайттим. Адәттә елан қилинған иқтисадий рәқәмләр фантазийилик һекайиләрдәк зерикишлик туюлиду. Әмма, хитайниң рәқәмлири башқилиридин техиму хиялий вә техиму тоқулма. Хитай мутәхәссисләрдин ярдәм соримақчи болдум, лекин икки мутәхәссисниң охшаш бир һекайини сөзлиши дуняда аз көрүлиду. Әмма йеқинқи хәвәрләргә қариғанда, хитай даирилириниң рәсмий рәқәмлириму кишини әндишигә салмақта вә хәтәрлик бешарәтләрниң сигналлири челинмақта” дәп язиду.

2008-Йиллиқ нобел иқтисадшунаслиқ мукапатиға еришкән пуал кругман мақалисидә, хитайниң иқтисад вә пул-муамилә саһәсини чәтәлликләргә толуқ ечивәтмигәнлики, чәтәлликләргә қилинған қаттиқ муамилә вә америка аптомобиллириға қарита йеңидин йолға қойған җазалаш характеридики баҗ қатарлиқларниң хитай иқтисадиға һечқандақ пайда елип кәлмәйдиғанлиқини шундақла қанунниң үстүнлүкигә һөрмәт қилмайдиған бу дөләттә парихорлуқ вә хиянәтчиликниң кәң йейилғанлиқи қатарлиқларни тилға елип:
“хитайда йүз бериватқан вәқәләр башқа йәрләрдә биз шаһит болған иқтисадий боһранларға бәкла охшишип кетиватиду. Буниңдин әндишә қилмай туралмаймиз. явропадики давалғуш сәвәбидин еғир күнләрни баштин кәчүрүватқан дуня иқтисадиниң йеңи бир кризис мәркизигә һеч еһтияҗи йоқ иди дәп язиду.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.