Xitay iqtisadida xeterlik signallar chélinmaqta

Bir qisim kishiler xitayni dunya iqtisadini krizistin qutquzghuchi dep qarawatqanda, mutexessisler xitay iqtisadining chékinishke qarap yüzlen'genlikini we xitay iqtisadida xeterlik bésharetlirining körülüshke bashlighanliqini otturigha qoymaqta.
Ixtiyariy muxbirimiz kamil tursun
2012.01.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Wen-Jyabaw-Xitay-bash-ministiri-305 Süret, 2010 - yili 16 - iyul, xitay bash ministiri wén jyabaw muxbirlarni kütüwélish yighinida.
AFP Photo

Amérikida iqtisadiy krizis yüz bergende, iqtisadshunaslar xitay iqtisadining qisqa bir güllinish basquchini bashtin kechürüp, dunya iqtisadining merkizige aylinidighanliqini,emma buning qisqa waqitla dawam qilidighanliqini, kéyin xitayda iqtisadiy krizis partlaydighanliqini texmin qilishqanidi.

Xitay amérikidin kéyin, dunyada ikkinchi chong iqtisadiy gewde dep qarilidu. Xitay hökümitining yéqinda élan qilghan, iqtisadiy körsetküchlirige qarighanda, aldinqi 3 aydiki iqtisadning éshish nisbiti aldinqi yilining oxshash mezgildin 9.1% Ashqan. Buningdin ilgiri, iqtisadining éshish nisbitining 10% tin yuqiri bolghanliqini bildürüp kelgenidi. Yéqindin buyan xitayda pul paxalliqining barghanséri éghirlishiwatqanliqi, buninggha munasip halda mal bahasining yuqiri sür'ette örlewatqanliqi we aksiye bazarlirida pay chékining chüshüwatqanliqi köp tilgha élinmaqta.

Iqtisadtin tartip her sahede selbiy terepni zadila tilgha almastin, gül-gülistanliqni tekitlesh we köptürme xewerlerge adetlen'gen xitay metbu'atliri, yéqinqi birqanche ay ichide uda bir qanche qétim bash ministiri wén jyabawning xitay iqtisadi heqqidiki agahlandurushlirigha we endishilirige orun berdi. Bumu xitay tarixida téxi tunji qétimliqtur.

Amérika we yawropa ittipaqi xitayning eng asasliq bazarliridin bolup, amérika iqtisadidiki turghunluq we yawropa ittipaqidiki qerz krizisi xitayning éksportqila tayinip öre turuwatqan iqtisadiy qurulmisigha éghir xiris shekillendürgen.

Bezi mutexessisler, amérikidiki iqtisadiy krizisning sewebidin birining yenila xitay ikenlikini, xitay da'irilirining éksporttiki riqabette üstünlükni dawamliq saqlash üchün, xitay puli “Yüen” ni esli qimmitidin, etey töwen tutup, xelq'ara sodida natoghra riqabet bilen shughulliniwatqanliqini, buning amérikidiki iqtisadi krizisning pilikige ot yaqqanliqini eskertidu.

Amérikidiki “Blo'ombérg xewerliri” ning aldinqi yilning axirliri élan qilghan, dunyadiki 1097 neper meblegh salghuchi, iqtisadshunas we tetqiqatchini ziyaret qilish arqiliq teyyarlighan, tekshürüsh doklatida körsitilishiche, 1097 neper kishining 61% i kelgüsi 5 yil ichide xitay iqtisadining omumi menzirisidin ümidwar emeslikini, xitay iqtisadining 2016-yiligha barghanda, tamamen weyran bolidighanliqini bildürgen. Peqet yuqiriqi kishilerning 10% ila xitay bankilirining krizisqa taqabil turalaydighan küchke ige ikenlikini, 46% kishi bolsa nöwette xitay iqtisadining nacharlishishqa qarap yüzlen'genlikini tilgha alghan.

2010-Yilliq nobél iqtisadshunasliq mukapatigha érishken pétér di'amondmu, xitay hökümitining iqtisadiy qurulmilirida nurghun mesililer, yeni “Démokratik bolmighan dölet kontrolluqi” bolghini üchün uning dunya iqtisadining parawozi bolush xiyali sugha chilishidu, dégenidi.
2008-Yilliq nobél iqtisadshunasliq mukapatigha érishken pu'al krugmanning texminiche, emdiki yershari xaraktérlik iqtisadiy bohranning menbesi xitay bolidu.

Pa'ul krugman ikki hepte ilgiri “Néuyork waqti” gézitide élan qilghan “Xitay weyran bolamdu” namliq maqaliside:
“Nöwette pul-mu'amile we iqtisad sahesidiki bohrandin qorqushning héqiqi sewebliri bar. 1980-Yillarning axirlirida yaponiyidiki we 2007-yilida amérikidiki iqtisadiy bohranlargha oxshash. Emma men yuqiriqilar toghriliq emes, belki dunya iqtisadigha yéngi tehdit boluwatqan xitay toghriliq toxtiliwatimen. Heqiqeten néme boluwatqanliqini bilish qiyin bolghanliqi üchün xitayning ehwali heqqide toxtilishni taza xalimayttim. Adette élan qilin'ghan iqtisadiy reqemler fantaziyilik hékayilerdek zérikishlik tuyulidu. Emma, xitayning reqemliri bashqiliridin téximu xiyaliy we téximu toqulma. Xitay mutexessislerdin yardem sorimaqchi boldum, lékin ikki mutexessisning oxshash bir hékayini sözlishi dunyada az körülidu. Emma yéqinqi xewerlerge qarighanda, xitay da'irilirining resmiy reqemlirimu kishini endishige salmaqta we xeterlik bésharetlerning signalliri chélinmaqta” dep yazidu.

2008-Yilliq nobél iqtisadshunasliq mukapatigha érishken pu'al krugman maqaliside, xitayning iqtisad we pul-mu'amile sahesini chet'elliklerge toluq échiwetmigenliki, chet'elliklerge qilin'ghan qattiq mu'amile we amérika aptomobillirigha qarita yéngidin yolgha qoyghan jazalash xaraktéridiki baj qatarliqlarning xitay iqtisadigha héchqandaq payda élip kelmeydighanliqini shundaqla qanunning üstünlükige hörmet qilmaydighan bu dölette parixorluq we xiyanetchilikning keng yéyilghanliqi qatarliqlarni tilgha élip:
“Xitayda yüz bériwatqan weqeler bashqa yerlerde biz shahit bolghan iqtisadiy bohranlargha bekla oxshiship kétiwatidu. Buningdin endishe qilmay turalmaymiz. Yawropadiki dawalghush sewebidin éghir künlerni bashtin kechürüwatqan dunya iqtisadining yéngi bir krizis merkizige héch éhtiyaji yoq idi dep yazidu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.