Xitay analizchilar: xitay iqtisadi krizisqa duch kéliwatidu

Xitayda mal bahasining ösüp kétishi, zémin sodisidiki neyrengwazliq, öy-jayliri mejburi tartiwélin'ghan erzdarlarning köpiyishi qatarliq ijtima'iy-iqtisadi mesililer xelq'ara jama'etchilikning diqqitini qozghimaqta.
Ixtiyariy muxbirimiz azad qasim
2011.10.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Yéqinda “Büyük éra” tor bétide sangshen ependining “Xitay iqtisadi krizisqa duch kéliwatidu” mawzuluq maqalisi élan qilindi.

“Iqtisadning tereqqiyati meblegh sélish, éksport, we istémaldin ibaret üch heriketlendürgüch küchke tayinidu. Xitay iqtisadining bir qanche on yilliq tereqqiyati bolsa asasen éksport bilen meblegh sélishningla mehsuli. Uzundin buyan xitayda xelqning sétiwélish küchi izchil halda ajiz orunda turup keldi. Bu haletni yaxshilap xitayning iqtisadi kirim teqsimatida zor kölemlik özgirish peyda qilish üchün, aldi bilen kommunistik tüzülmini özgertishke toghra kélidu. Halbuki, köz aldimizdiki weziyette tüzülmini özgertish mumkinchiliki bolmighan bir ish.” dep yazidu aptor maqaliside.

Eger xitayning iqtisadini inchikilik bilen tehlil qilip körsingiz, iqtisadning ösüshige türtke boluwatqan muhim amilning öy-zémin sodisi boluwatqanliqini bayqaysiz. Chingxu'a uniwérsitéti dölet ehwali tetqiqat merkizining tetqiqatchisi gwenchingyuning sanliq melumatlirigha asaslan'ghanda, ötken yili yalghuz öy-zémin sodisidin kirgen hökümet maliye kirimi üch tirlyon yüen xelq puli bolghan. Uning hésablishiche, xitaydiki her derijilik hökümetlerning her yilliq yer sétishtinla kirgen kirimi 1989-yildiki 450 milyon yüendin tereqqiy qilip, 2010-yili üch tirlyon yüen'ge yétip, 6732 hesse ösken. Yilliq omumi maliye kirimi bolsa, 1989-yildiki 184 milyard yüendin 2010-yildiki 4 tirilyon63 milyard yüen'ge yitip, 21 hesse köpeygen. Kishini heyran qalduridighini, bu 4 tirilyondin artuq maliye kirimining 3 tirilyoni yer sétishtin kirgen kirim bolup, omumi kirimning 75% ni igiligen.

On nechche yildin buyan xitay iqtisadining tereqqiy qilishidiki yene bir türtkilik amil éksport bolup hésablinidu. Xitayning yilliq éksport qimmiti 10 tirilyon yüendin artuq bolup, xitayning 2010-yilliq omumi ishlepchiqirish qimmiti (GDP) Ning töttin birini igiligen. Eger buninggha import qimmiti qoshulsa, u halda import-éksportning xitay iqtisadida igiligen nisbiti 50% din éship kétidu.

Aptor nöwettiki xelq'araliq iqtisadi weziyetni tehlil qilip mundaq deydu:“Amérika iqtisadining kasatlishishi, yawropaning qerzi krizisigha pétip qélishi, xitaydiki pul paxalliqi sewebidin emgek küchi we xam eshya tennerxining ösüp kétishi shundaqla xelq puli qimmitining örlishi qatarliqlar sewebidin xitayning import-éksport sodisi burunqidek emeliy payda yetküzelmeydighan bolup qalghan. Jéjyang ölkisi wénju shehirining hökümet terep melumatlirigha qarighanda, bu ölkining bu yilliq éksport miqdari 30% töwenligen. 40% Tin artuq karxanilar ziyan tartip, köpligen zawutlar taqalghan.”

Xitay iqtisadining nacharlishishi, hökümet kirimining töwenlishi tebi'iy halda mebleghning sirtqa éqishini keltürüp chiqarghan. Xitaydiki parixor emeldarlar we puldarlarning chet'ellerge qéchishi uzundin buyan dawamliship kelmekte. Sanliq melumatlargha qarighanda, 70% puldarlar (milyon dollardin artuq desmayisi barlar) chet'ellerge köchüp kétishning teyyarliqigha kirishken hemde köchüshke bashlighan. Shuninggha egiship zor miqdardiki mebleghning sirtqa éqishi kélip chiqqan.

Iqtisadning ösüshige türtke bolidighan amil shübhisizki bajni kémeytish we meblegh sélinmisini köpeytishtin ibaret. Halbuki, xitay hökümitining bajni kémeytishidin ümid kütkili bolmaydu. Meblegh sélinmisini köpeytishke kelsek, 2008-yili iqtisadni janlandurush üchün sélin'ghan 4 tirilyon yüen mebleghning köp qismi dölet igilikidiki monopol karxanilar bilen mensepdarlarning chöntikige chüshken bolup, aldinqi ikki yilda öy-zémin bahasi bilen pay chéki bahasining heddidin ziyade ösüp kétishi, del xitayche ghidiqlima iqtisadning mehsuli. Emeliyette mebleghge eng éhtiyajliq bolghan ottura-kichik karxanilar bolsa qollashqa érishelmey, ötken künige shükri qilishqa mejbur bolushqan. Xitaydiki ottura-kichik karxanilarning qiyinchiliqqa pétip qélishini hergizmu tasadipiy ehwal déyishke bolmaydu. Köpligen iqtisadshunaslar uzundin buyan bundaq muqerrerlikning xitay iqtisadigha élip kélidighan xetiri heqqide agahlandurushlar bérip kelgen idi. Halbuki xitaydiki kommunistik tüzülme özining tengshesh élastikliqini burunla yoqatqan bolup, her derijilik emeldarlar we ularning etrapidiki uruq-tughqanchiliq munasiwetliridin shekillen'gen chembirekning ghayet zor küchi xitayning merkizi hakimiyitinimu amalsiz haletke chüshürüp qoyghan.

Aptor maqalisining axirida xitay hakimiyiti nöwette duch kéliwatqan iqtisadi krizis heqqide toxtilip mundaq xulase chiqarghan: “Nyutonning heriket qanuniyiti boyiche jisimning hejmi qanche chong bolsa, uning heriket inértsiyisi shunche zor bolidu. Xitaygha oxshash ghayet zor iqtisadi gewdide yüz bériwatqan krizisning keltüridighan xetirini perez qilish mumkin bolsimu, biraq bu krizis peyda qilidighan aqiwetni tosup qélish héchkimning qolidin kelmeydu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.