'Xitayning iqtsad modéli amérikigha ülge bolalmaydu'

"Washin'gton pochtisi géziti"de élan qilin'ghan maqalining aptori kéristiya frilend bu yil yazda yüz bergen zor weqelerning birining xitayning dunyaning ikkinchi chong iqtisadiy küchige aylinishi ikenlikini bildüridu.
Muxbirimiz irade
2010.08.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Aptor xitay iqtisadining yüksilishi We uninggha egiship hindistan iqtisadiningmu yüksilishi bilen u yerlerde yashaydighan xelqning turmush sewiyisiningmu yuqiri kötürülidighanliqini bildürüp: "bu bir jehettin alghanda yaxshi bir ehwal" deydu. Emma u, "xitayning qayta tirilishidin xata ders chiqarmasliqimiz kérek," dep eskertidu.

Aptor dunyawi iqtisadiy krizis yüz bergende bezi iqtisadshunaslar we siyasetchilerning xitaydikige oxshash dölet kontrolluqidiki kapitalizimgha qiziqqanliqini, xitaydikidek iqtsadiy modélni yolgha qoyghanda iqtisadni qayta rawajlandurghili bolidighanliqigha ishinishke bashlighanliqini, emeliyette buning pütünley xata bir köz qarash ikenlikini bildüridu.

U xitaygha oxshash dölet kontrolluqidiki kapitalizmning yéza igilikni asas qilghan kembeghel döletlerni sana'etleshken dölet halitige ekilish üchün kargha kélidighanliqini, buning 1930 - 40 we 50 -yillarda sowét ittipaqidimu yolgha qoyulghanliqini bayan qilidu we mundaq deydu:

-- Xitay iqtisadining hazirqi yüksilishi emeliyette derijidin tashqiri namrat bolghan yéza igilikini sana'etleshtürüshtinla ibaret boldi. Hetta bügün'giche xitayning kishi béshigha toghra kélidighan yilliq ishlepchiqirish qimmiti albaniye we el salwador qatarliq döletler bilen oxshash derijide. Biz xitayning bundin kéyin yuqiri téxnologiye we pul mu'amile sahesidiki yingiliqlarda bashqa döletler bilen riqabet qilalaydighan - qilalmaydighanliqini téxi körmiduq.

Aptor maqalisining dawamida, 1980 - yillarda jenubiy koriye oxshash mezgilni bashtin kechürgende uning özini démokratiyeleshtürüshke, erkin kapitalizmni qobul qilishqa mejbur bolghanliqini bildüridu we mundaq bayan qilidu: xitay bay bolghanséri dölet kontrolluqidiki kapitalizm tewreshke bashlishi mumkin. Chünki, xitay öz xelqige heqiqiy puqraliq hoquqlirini bermey turup ularni istimalchi qilalmaydu. Xitay kéyinki on yilda dölet ichi iqtisadini yuqiri kötürüshke mejbur bolidu. Bu dégenlik, xitay xelqi téximu köp istimal qilish küchige érishidu dégenlik. Yeni xitay xelqi béyighanséri, ular téximu köp siyasiy hoquq telep qilidu.

Aptor kéristiya frilend dölet kontrolluqidiki kapitalizmning üstidiki yene bir béisim "yéngiliqlar" dep körsitidu. U, amérikining héchqandaq bir dölet teng kélelmeydighan bir artuqchiliqi bar, u bolsimu xelq telep qiliwatqan yéngiliqlarni qobul qilishqa kelgende amérikining aldigha ötidighan dölet yoq, dep körsitidu we amérikining eppél (Apple), gogul we féysbukqa oxshash téxnologiyide inqilab xaraktérlik yéngiliq yaratqan shirketliri peqet erkin jem'iyettila mewjut bolup turalaydu, dep eskertidu.

Aptor merkezchilik, diktator tüzümning yéngi téxnologiyining tereqqi qilishigha nisbeten bir tehditliqini körsitip bérishke xitayning yaxshi bir misal bolalaydighanliqini, diktator döletlerning téxnologiye we yéngiliqlar üchün bir tosalghu ikenlikini bildüridu.

Aptor kéristiya frilend maqalisining axirida, amérika hökümiti we xelqining xitay iqtisadining bu xil shekilde yüksilishke qarap turmasliqi kéreklikini bildüridu. U, "xitayning bundaq shekilde yüksilishi amérikigha héchqandaq tesir körsetmeydu dégendimu, héch bolmighanda amérikigha oxshash birdin - bir qudretlik döletning rahitige könüp qalghan amérika shirketliri, amérika siyasetchiliri we amérika xelqi emdi köp qutupluq dunyada yashashqa mejbur bolup qalidu," dep bayan qilidu.

U maqalisining axirida, xitaydiki tüzümge heyran bolghuchilarning xata köz qarashta ikenlikini, erkin bazar we erkin bir jem'iyet gerche qarimaqqa qalaymiqan we ünümsizdek körünsimu, emma hazirghiche eng yaxshi iqtisadiy modélning yenila démokratik kapitalizm ikenlikini eskertidu.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.