Xitayning “Oxshimaydighan pedide saz tiringlitishi” ning sewebi néme?

Liwiyidiki hökümetke qarshi küchler liwiyidiki muhim istratégiyilik sheherlerni ishghal qildi. Xitay da'iriliri birleshme armiyini liwiyidin chiqip kétishke chaqirdi.
Muxbirimiz irade
2011.03.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
liwiye-birleshme-herbiy-xitay-qarshi-305.jpg Xitay bash elchisi li bawdong b d t ning qarari boyiche uchushqa bolmaydighan rayon belgilep kazafiygha qarita yürgüzgen barliq herbiy herikitige qarshi chiqti. 2011-Yili 17-mart.
AFP

Xitay metbu'atlirining liwiye weqelirige tutqan pozitsiyisimu xelq'araning eksiche bolup, ular amérika, fransiye, en'gliye bashchiliqidiki birleshme armiyining heriketlirini liwiye xelqige qarshi élip bériliwatqan tajawuzchi heriketlerdek körsitishke urunush bilen birlikte, ereb döletliridiki qalaymiqanchiliqning emeliyette amérika teripidin peyda qilin'ghanliqini ilgiri sürmekte. Undaqta mutexessisler oxshatqandek xitayning “Oxshimaydighan pedide saz tiringlitishi” ning sewebi néme? xitayning bundaq pozitsiyining arqisida néme bar?

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, yéqindin buyan xitay metbu'atlirida chiqiwatqan xewer, maqalilerge qaraydighan bolsaq, xitayning birleshme armiyining b d t ning qarari bilen liwiyidiki xelqni qoghdash üchün élip barghan herbiy heriketlirini qattiq eyibleydighan we uni tajawuzchi heriket qilip körsitishke urunuwatqan maqalilerning salmiqining éghirliqini körüwélishqa bolidu.

Xitayning shinxu'a agéntliqi, xelq géziti qatarliq asasliq axbarat wasitiliri we shundaqla Uyghur rayonining hökümet awazi bolghan tengritagh xewerler torida élan qilin'ghan maqalilerde birleshme armiye tajawuzchi qilip körsitilgen bolup, bu heqtiki xewerlerge qaraydighan bolsaq “Birleshme armiye liwiyidiki xelq eslihelirini hujum nishani qildi, birleshme armiye liwiyini yene bombardiman qildi” dégen'ge oxshash söz - ibarilerni ishlitilgenlikini körüwalalaymiz.

Mesilen: xelq torida bérilgen xewerde “Liwiye hökümet téléwiziyisining xewirige asaslan'ghanda, amérika, en'gliye, fransiye qatarliq gherb elliri qozghighan keng kölemlik hawa hujumida 64 adem qaza qildi. Kelgüsi bir nechche sa'et ichide liwiye pütün memliket xelqige bir milyondin artuq qoral tarqitip, sirtning tajawuzigha qarshi turidu” dégen ibare ishlitilgen.

Tengritagh tori bolsa, liwiye weziyiti heqqidiki xewerliride oxshashla gherb küchlirini tajawuzchi qilip körsitishken we bu “Gherbning liwiye néfitige we ottura sherq bazirigha érishish üchün qesten qalaymiqanchiliq peyda qilishi” dégendek idiye ilgiri sürülgen maqalilerni élan qilghan.

Undaqta b d t da liwiyide uchush cheklen'gen rayon berpa qilish awazgha qoyulghanda, ret qilish hoquqini ishletmey, awaz heqqidin waz kéchish arqiliq bir hésabta herbiy heriketni qollighan xitay, emdilikte némishqa pozitsiyisini birdinla özgertip, birleshme armiyisining herikitini tenqid qilish terepdari boluwalidu?

Mutexessislerning qarishiche, xitay ezeldin insaniy yardem mesililirige gumaniy nezer bilen qarap kelgen bolup, uning tashqi siyasitide héchqachan insaniy mesililerge munasiwetlik bir heriket xatirisi bopbaqmighanliqini bildürmekte. Amérika syrakus uniwérsitétida xelq'ara munasiwet we siyaset penliri boyiche doktorluqta oquwatqan qilich qanat ependining éytishiche, xitay hökümiti we metbu'atlirining liwiye weqelirige yuqiriqidek pozitsiye tutushi xitayning özining dölet siyasiti bilen munasiwetlik bolup, xitayning, bir diktator dölet bolghanliqtin shundaqla öz ichide Uyghur we tibet mesilisige oxshash étnik mesililiri bolghanliqtin liwiye mesilisigimu insaniy nuqtidin yéqinlishishni ret qiliwatqanliqini bildürdi.

Xitay metbu'atlirining bu xil pozitsiyisi gherb metbu'atliriningmu diqqitini tartqan bolup, gherb metbu'atliri bu xil weziyetke “Oxshimaydighan pedide saz tiringlitish” dep isim bergen we shundaqla xitay hökümitining ereb elliridiki bu démokratik heriketlerdin ürküshining we buning xitaydiki öktichi xelq heriketlirining küchlinishige seweb bolushidin ensirigenliktin mushundaq pozitsiye tutuwatqanliqi dep ipade qildi.

Elwette buning bilen birlikte, buning iqtisadiy menpe'etke taqishidighan qismimu bar bolup, xitay kéyinki yillarda afriqidiki eng chong meblegh salghuchi haligha kelgen bolup, afriqidiki xam eshya we énérgiye menbesi xitayning tereqqiyatini dawam qildurushi üchün hel qilghuch ehmiyetke ige idi. Isitratégiye mutexessisi erkin ekrem ependi buning iqtisadiy sewebliri üstide toxtaldi.

Liwiyidiki herbiy heriketler amérika, en'gliye, fransiye bashchiliqida dawam qiliwatqanda, ötken jüme küni shimaliy atlantik ehdi teshkilatining bash sékrétari ramussin bayanat bérip, bundin kéyin natoning liwiyidiki herbiy heriketni zimmisige alidighanliqini élan qildi. Qilich qanat ependining bildürüshiche, natoning herbiy heriketke daxil bolushi xitayni bi'aram qilghan bolup, ottura sherqte söz igisi bolushni oylawatqan xitay natoning mudaxilisi sewebidin özini chetke qéqilghandek hés qilmaqta iken.

Erkin ekrem ependimu natoning heriketke arilishishi, xitayning gherbning liwiyidiki heriketlerge bolghan pozitsiyisini özgertishi we tenqidini ashurushigha seweb bolghanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.