“Amérikining xitay siyasitidiki on chong sepsete”

“Amérikining xitay siyasitidiki on chong sepsete” namliq maqalide, aptor amérikining xitayni heqiqiy tonumay turup, qara-qoyuq siyaset yürgüzgenlikini ilgiri sürgen.
Muxbirimiz irade
2011.12.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
hu-jintao-america-ziyariti-305 Xu jintaw amérika dölet mejlisidiki ziyaritide mejlis rehberlirining soghuq mu'amilisige uchridi. 2011-Yili 19-yanwar.
AFP

Siyasiy analizchi daniyal bluménsal “Amérikining xitay siyasitidiki on chong sepsete” namliq maqaliside, asasliq amérikining xitaygha qaratqan siyasitige chong tesir körsetken on chong natoghra höküm üstide toxtalghan. U amérika diplomatiyiside éqim boluwatqan bu xil köz qarashlarning emeliyetke uyghun emeslikini ilgiri sürüp, xitaygha qarita toghra bir siyaset belgilep chiqish üchün hazirqi xitay siyasitidiki bezi emeliyetke uyghun bolmighan hökümlerge di'agnoz qoyup chiqishning muhimliqini eskertken. Töwende biz bu 10 hökümning muhimlirini silerge tonushturup ötimiz. Aptor “Amérikining xitaygha qaratqan siyasitidiki sepsete” dep atighan hökümler töwendikiche:

1. Özining arzusini “Emeliyet” dep ishinish weziyiti: aptor bu köz qarashning amérikining xitaygha qaratqan siyasitige intayin chong tesir körsetkenlikini eskertip: amérika, biz xitaygha dostane mu'amile qilsaq, u bizning dostimizgha aylinidu, dégen köz qarashqa ishendi. Emma nechche on yilliq emeliyet bu köz qarashning toghra emeslikini körsitip turmaqta. Amérika-xitay munasiwetliri normallashqandin béri amérika xitayni özige tartishqa tiriship keldi. Dunyada amérikidin bek xitayni yöligen hem uning tereqqiy qilishini qarshi alghan bir dölet yoq, deydu.

U mulahiziside yene, amérikining taki yéqinqi yillarghiche xitaygha intayin sel qarap kelgenliki, özining istratégiyilik pilanlirini belgiligende xitayni oylishipmu qoymighanliqini bildürüp yene mundaq deydu: elwette amérikining bundaq qilishi xitayning ghururigha qattiq tegkenni hésabqa almighanda, xitay amérikining bundaq zaman arqisida qalghan siyasitidin obdanla rahet tépiwaldi. Amérika xitaygha shunche méhribanliq qilsimu, xitay yenila amérikini düshmen dep hésablidi. Yaxshiraq éytqanda, riqabetchimiz dep keldi. Uning herbiy pa'aliyetlirining hemmisi amérika bilen urush qilishqa teyyarlan'ghan. Mana bu xil özining arzusini “Emeliyet” dep ishinish ehwali amérikining xitay siyasitidiki eng epsaniwi, emeliyettin eng uzaq bir köz qarash bolup, shunga men uni tizimlikning eng béshigha qoydum.

2. Teywenni terk etsek, amérika-xitay arisidiki eng chong “Tosalghu” ni yoqatqan bolimiz, deydighan höküm. Aptor amérikining 2003-yilidiki boz dewridin béri teywenni chetke qayrip qoyghanliqi, barak obamaningmu oxshash siyasetke warisliq qilghanliqini bayan qilip: “Amérika bil kilinton mezgilidin tartip, teywen'ge héchqandaq resmiy ziyaret orunlashturup baqmidi. Mundaqche éytqanda, amérikining xizmet kün tertipide teywen bilen munasiwetlik héchnéme yoq. Emma xitayning ré'aksiyisi néme boldi? xitay yéqindin buyan teywen bilen munasiwitining yaxshilinip qalghanliqidin xush bolup, uni qedirleshning ornigha, wyétnam, filippin, yaponiye we jenubiy koriye we hindistan bilen urush qilishni talliwaldi. Démek, amérika qandaqliki “Tosalghu” ni yoq qilsa qilsun, u beribir. Xitayning özige xas logikigha ige hem shundaqla amérika shekil bérelmeydighan bir tashqi siyasiti bar. Teywenni terk étish intayin xeterlik epsanilerning biri” dep mulahize qilghan.

3. Xitayning amérikining aldigha ötüp kétishi muqerrer. Shunga amérika xitayni asta-asta chökürüsh üchün amal qilish kérek. Aptor bu höküm heqqide mundaq mulahize yürgüzgen:
-Bu, amérika-xitay munasiwetliridiki yéngi epsanilerning biri. Téxi yéqin'ghiche analizchilarning köpi xitaydin endishe qilish hajetsiz, dep qaraytti. Emma bu xil yéngi éqim bizge “Xitayni biz héchnéme qilalmaymiz, xitayning yüksilishi we bizning chöküshimiz muqerrer” dep qaraydu.

Aptor mulahiziside bu xil köz qarashqa reddiye bérip yene mundaq bayan qilidu:
-Xitayning zor we hel qilishmu qéyin bolghan nurghun mesililiri bar. Uning kapitali bazar ehwaligha qarap emes, siyasetke asasen tengshelgen. Milliy daramet adil teqsimlenmigen. Bu sistémini yene ishlepchiqirish küchi nahayitimu ajiz bolghan bir sistéma kütüp turmaqta. Yeni, barghanséri qériwatqan nopus, özige jore tapalmighan erler dégendek.

Elwette amérikiningmu mesililiri bar. Emma amérika xelqi bu mesililerni qattiq munazire qilidu. Ular özining küchini, heqlirini bilidu. Ular bu mesililerni hel qilidighan yéngi lidirlarni saylaydu. Emma xitayning siyasiy sistémisi mesilini hel qilishqa yol qoymaydu.

4. Xitay dégen amérikining bankisi. Shunga amérika pul bergüchining achchiqini keltürüp qoysa bolmaydu, deydighan köz qarash. Aptor bu heqte mundaq dep bayan qilghan:
-Emeliyette xitay amérikining bankisi emes, belki u bir pul amanet qoyghuchi. Chünki, xitayning artuqche pulini qoyidighan bashqa yéri yoq. Xitayning iqtisadi amérikining meblighige, amérikining dölet xezinisige we amérika bazirigha baghlinishliq. Yeni, pishangning bir teripi amérikigha qarap égilgen.

5. Amérika xitay bilen qoyuq alaqe ichide. Aptor buning xataliqini, amérikining peqet xitay hökümiti bilenla alaqe ornitip kelgenlikini, emma uning bir milyardtin artuq xelqi bilen alaqisining yoqluqini bayan qilidu. U xitay hökümitining amérikining xelq bilen uchrishishigha tosqunluq qilip kelgenlikini, amérikiningmu xitayning achchiqini keltürüp qoymasliq üchün buninggha emel qilip kelgenlikini bayan qilip mundaq deydu:
-Amérika xitaydin heqiqiy xelq bilen uchrishishni telep qilmidi. Yer asti chérkaw rehberliri, siyasiy islahatchi, öktichi qatarliqlar bilen körüshüshni telep qilmidi. Emma xitay amérikida xalighinini qildi. Nahayiti muweppeqiyetlik tesiri bar. Emma amérikining yoq.

6. Amérika duch kéliwatqan eng chong riqabet yüksiliwatqan xitay. Aptor bu xil köz qarash heqqide mundaq deydu:
-Emeliyette amérika duch kéliwatqan eng chong riqabet xitayning chöküshini kontrol qilish bolsa kérek. Xitay özide islahat élip barmighuche, uning hazirqi tereqqiy qilish modélining yéli chiqidu. Emma xitay heqiqiy bir islahat élip baridighandek emes.

7. Xitayning chöküshi bizning ishimizni asanlashturidu. Aptor bu xil köz qarashningmu muqim emeslikini, chünki bu xil döletlerning örlishidin bekrek, chöküshining mesile yaritish éhtimalining chongluqini, bolupmu yadro qorali we küchlük armiyige ige bolghan döletning chöküshiningmu xeterlik bolidighanliqini éytqan.

8. Amérika özini ottura sherq we sherqiy jenubiy asiya oyunidin qutuldurup, xitaygha merkezlishishi kérek. Aptor, bu xil köz qarashning hazirqi erbablar arisida intayin moda boluwatqan bir xil köz qarashliqini bildürüp, bu heqte mulahize qilghan:
-Ottura sherqte hazir ereb bahari yüz bérip, ular yaki démokratiyilishish yaki téximu radikalliship kétishning girwikide turghanda, amérika diqqitini bashqa yaqqa burisa qandaq bolidu. Amérika afghanistanni taliban'gha tashlap béremdu? bolupmu, xitay ottura sherqtiki pa'aliyetlirini ashuruwatqan bir shara'it astida bu tolimu bir exmiqane köz qarash. Amérika xitayni kontrol qilip turush üchün hindistanning yardimige mohtaj. Amérika ottura sherq bolmay turup we hindistanning yardimi bolmay turup asiyada közligen meqsitige yételmeydu. Amérika dégen bir derijidin tashqiri küch. Uning tashqi siyasiti bir-biri bilen zich gireliship ketken.

9. Amérika xelq'aradiki chong mesililerni hel qilish üchün xitayning yardimige mohtaj. Aptor bu xil köz qarash heqqide mulahize yürgüzüp mundaq deydu:
-Bu xil köz qarashni tizimlikimde eng axirqi qatargha tizdim. Chünki bu bir heqiqet. Emma buni epsanileshtürgen nuqta bolsa, “Xitay buninggha yardem qilidu”, dep ishinish. Amérika shimaliy koriyini qoralsizlandurushta xitayning yardimige mohtaj. Emma xitay buni xalimaydu. Shimaliy koriye bir yadro döliti. Kéyin iranmu shundaq bolup qélishi mumkin. Amérika diplomatiye arqiliq xitayni yardemge maqul keltürüshi kérek. Xitayning yardimi bilen dunya mesililirini bir terep qilishning asanliqi bir pakit. Emma nimishqidurki, xitay buning eksiche, dunyaning tinchliqqa érishishi deydighan sözning epsanige aylinishigha köprek töhpe qoshmaqta.

10. Amérika bilen xitayning urush qilishi muqerrer. Aptor bu xil köz qarashni hem toghra hem xata dep qarashqa bolidighanliqini, eger xitayda siyasiy tüzülme pütünley özgirip, xelq hökümetning ijralirini tenqid qilalaydighan bir halgha kelgende, yeni, xelq hökümettin dölettiki chiriklik, adaletsiz teqsimat, ijtima'iy xewpsizlik mesililirige oxshash hel qilghuch mesililerni hel qilishni telep qilip, hökümetke bésim ishliteleydighan bir halgha kelgendila, xitayning we shundaqla asiyaning tinchliqqa érishidighanliqini, ochuq we ashkara bolghan bir xitaydin qoshna döletlerningmu xatirjem bolidighanliqini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.