Béyjing uniwérsitétining proféssori chyang shigung xitay hökümitini Uyghurlargha qaratqan milliy siyasitini islah qilishqa chaqirdi

Hazir xongkongda tetqiqat élip bériwatqan, béyjing uniwérsitétining qanun fakultéti proféssori chyang shigung, xitayning gu'angdung ölkiside chiqidighan "jenub shamalliri" zhurnilida, xitayning nöwettiki Uyghurlargha qaratqan milliy siyasitidiki yétersizlikler heqqide toxtilip, xitay hökümitini Uyghurlargha qaratqan milliy siyasitini islah qilishqa chaqirdi.
Muxbirimiz mihriban
2010-08-24
Share
5-Iyul-Urumqi-namayishidin-bir-korunush-305.jpg Süret, ürümchide yüz bergen 5 - iyul ténchliq namayishidin bir körünüsh bolup, yash uyghur oqughuchilirining quruq qol shuar tawlap namayish qiliwatqan körünüshi.
RFA Anglighuchiliri teminligen.

Chyang shigungning xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan milliy siyasiti heqqidiki bu analizi, tünügün fransiye radi'o istansisining mushu ayning 19 - küni aqsuda yüz bergen aqsu igechi yéziliq saqchixanisi kocha charlash etritining hujumgha uchrash weqesi heqqidiki mexsus programmisida alahide tonushturuldi.

Chyang shigung yéqinqi yillardin buyan xitayda xitayning siyasiy qanun tüzülmisi hem milliy mesililiri sahesidiki yash tetqiqatchilar ichide tonulghan shexslerning biri dep qarilip kelmekte. U 2004 - yildin bashlap teklip bilen, xongkongda xitaydiki milliy mesililer heqqide mexsus tetqiqat élip bériwatqan bolup, u öz tetqiqatida bu yillarda xitayning béshini aghritiwatqan teywen mesilisi, xongkong -makaw (shanggang - awmin) mesilisi, tibet hem shinjang mesilisidiki oxshashliq hem perqler, xitay hökümitining bu rayonlargha qaratqan siyasitining xitayning gherb döletliri bilen bolghan diplomatik munasiwitide tutqan orni qatarliq mesililer heqqide xitay hökümitining hazirqi milliy siyasitidin perqliq qarashlirini otturigha qoyghan.

Chyang shigung xitay hökümitining bu yil 5 - aydin bashlap Uyghur aptonom rayonida yolgha qoyuwatqan, zor kölemde meblegh sélish arqiliq, Uyghur aptonom rayonining iqtisadini yükseldürüp, rayonda uzun muddetlik eminlikke kapaletlik qilish" istratégiysining bir tereplimilik siyaset ikenlikini ilgiri sürüp mundaq deydu:

" Iqtisadni tereqqiy qildurush elwette muhim, emma iqtisadning tereqqiy qilishi bilenla rayondiki milliy mesililer hel bolup ketmeydu, iqtisadiy tereqqiyatning yüksilishi bezide jem'iyettiki ijtima'iy bölünüshni ilgiri sürüp, milletler arisidiki munasiwetning jiddiylishishini keltürüp chiqiridu. Méningche, shinjangdiki milliy mesilining ötkürliship kétishige emeliyette, islahat échiwétish yolgha qoyulghan shara'it seweb boldi. Chünki rayon'gha qaritilghan ziyade échish siyasiti, rayondiki köchmen xitaylarning menpe'etini asas qilghan bolup, bu öz bayliqidin behrimen bolushni telep qiliwatqan az sanliq millet kishilirining naraziliqini qozghidi, hetta ularni bölünüsh yoligha mangdurdi."

Chyang shigung xitay hökümitining shinjanggha qaratqan milliy siyasitidiki nuqsanlarni körsitip mundaq deydu:

"Islahat échiwétish yolgha qoyulghan 30 yildin buyan, iqtisadni tereqqiy qildurush istratégiyiside, shinjang siyasiti öz yönilishidin ézip ketti, hetta rayondiki xelq rayigha qarmu - qarshi haletke keldi déyishke bolidu. Chünki 30 yildin buyan rayon'gha köplep xitay köchmenliri orunlashturuldi. Bingtu'en ular toplashqan jay déyishke bolidu. Halbuki, yéngidin kelgen bu xitay köchmenliri, peqet pul tépip bay bolush üchünla shinjanggha kelgen bolup, ular bu yerning yerlik ahaliliri arisigha singip kirmidi, hetta yerlik milletler rayonidiki sheherlerni igiliwélip, bu jaylarda köplep xitayche mekteplerni qurdi, ular yerlik medeniyetni chüshinishni xalimidi, hetta hörmet qilmidi. Qanuniy hoquq jehettin rayondiki milletler barawersizlik hetta kemsitish xaraktéridiki mu'amilige uchridi. Bu yerlik milletlerning naraziliqini keltürüp chiqardi. Milletlerning medeniyet jehettin öz ‏ - ara singishi, oxshimighan medeniyet amillirini qobul qilishi, bu esli normal tereqqiyat yönilishi idi. Emma rayon'gha qaritilghan siyasette, xitaylashturush siyasiti qollinildi. Yerlik xelqlerning milliy tili we en'enilirige hörmet qilinmidi."

Aptor xitay hökümitining rayondiki barghanche ötkürliship kétiwatqan milliy mesilisini hel qilishta, amérikining milletler siyasitini örnek qilishi, milletler arisida heqiqiy barawerlik siyasiti yürgüzüshi kéreklikini ilgiri süridu:

"Xitay hökümiti milliy mesilini hel qilishta, amérikini örnek qilishi kérek. Iqtisadni yükseldürüsh qandaqtur noqul haldiki iqtisadiy jehettinla tereqqiy qildurush bolup qalmasliqi kérek. Belki rayondiki milletlerning iqtisadiy tereqqiyatida barawerlik emelge ashurulushi؛ siyasiy jehettin, rayondiki az sanliq millettin chiqqan bilim ehlini döletning siyasiy sehnisige chiqirish؛ qanuniy jehettin puqralarning puqraliq hoquqigha kapaletlik qilinip, qanun aldida hemme kishi barawer bolush emelge ashurulushi kérek. Medeniyet jehettiki tereqqiyat peqetla xitaylashturush bolup qalmasliqi, yeni yerlik xelqlerning milliy en'enisige hörmet qilin'ghan asasta, her millet kishiliri öz - ara hörmet qilish, öz - ara chüshinish, qollashni ilgiri sürüp, puqralarda amérika qatarliq gherb döletliridikidek, siyasiy hoquq jehette herqaysi milletler barawer bolushtin ibaret "puqraliq hoquqi" éngini shekillendürüsh kérek. Bolupmu az sanliq milletlerning hoquqi qoghdilishi kérek."

Chyang shgung maqaliside yene, xitayning hazirqi siyasiy jehettin belgilen'gen milliy aptonomiye tüzülmisining, amérikidek qanuniy jehettin hoquqi kapaletlendürülgen fédératsiye tüzümige özgertilse, xitaydiki milliy mesilining hel bolushigha paydiliq ikenlikini ilgiri sürgen. U siyasiy jehette amérikidek erkin pikir qilish nezeriyisini yolgha qoyup, her qaysi milletlerning siyasiy orni hem medeniyitini kapaletke ige qildurushning muhimliqini, bu jehette xitayda ahalisi eng köp millet dep qariliwatqan xitay millitining her qaysi jehetlerde téximu köp mes'uliyetni öz üstige élishi kéreklikini tekitligen.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet