Америкидики хитай зиялийлири ақсуда йүз бәргән партлаш вәқәси һәққидә тохталди

19 ‏- Чесла ақсу игәчи мәһәллисидә йүз бәргән хитай аманлиқ күчлиригә һуҗум қилиш вәқәси уйғур елиниң вәзийитини бирдинла җиддийләштүрүп, хәлқара җамаәтчиликниң диққитини 5‏ - июл вәқәсидин кейин йәнә бир қетим уйғур илиға җәлп қилди.
Мухбиримиз әркин
2010-08-23
Share
Aqsuda-partlash-weqesi-305 Әтигән саәт 8 әтрапида, ақсу шәһири егәрчи йезилиқ сақчиханиниң коча чарлаш әтрити партлитиш һуҗумиға учриған орун көрситилгән хәритә. 2010-Йили 19-авғуст.
AFP Photo

Бу вәқә хитай мәркизи һөкүмити бу йил 5‏ - айда "шинҗаң хизмәт йиғини" чақирип, уйғур елиниң иқтисадини тәрәққи қилдурудиғанлиқини давраң қиливатқан, һәтта хитай дөләт кабинети ахбарат ишханиси чәтәллик мухбирлар өмики тәшкилләп, үрүмчигә зиярәт орунлаштурған мәзгилдә йүз бәргән иди.

Бу мунасивәт билән америкидики бәзи хитай вәзийәт анализчилири радиомизниң зияритини қобул қилип, ақсу "игәчи вәқәси" вә хитай һөкүмитиниң "шинҗаң"ни тәрәққи қилдуруш пилани һәққидә тохталди. Анализчиларниң әскәртишичә, бейҗиң һөкүмитиниң "шинҗаң"тәрәққият сиясити "шинҗаң" мәсилисини һәл қилмайла қалмай, уни техиму җиддийләштүрүветиши мумкин.

Ақсуниң игәчи мәһәллисидә йүз бәргән 19 ‏- чесладики партлаш вәқәси хәлқара җамаәтчилик вә уйғурлар диққәт қилидиған җиддий мәсилә болупла қалмай, хитай өктичилириниң диққитини қозғиған мәсилә болуп қалған иди. Бу мунасивәт билән америкидики хитай өктичилиридин "бейҗиң баһари" журнилиниң баш муһәррири ху пиң билән, бейҗиңдики "әйҗишиң" тәтқиқат җәмийитиниң сабиқ мәсули вән йәнхәй зияритимизни қобул қилип, өзлириниң бу мәсилидики көз қаришини баян қилди.

Вән йәнхәй ақсудики партлаш вәқәси һәққидә тохтилип, бу вәқә хитай һөкүмитиниң 5"‏ - июл вәқәси"дин кейин, раст гәпни сөзләшкә җүрәт қилидиған ғәйрәт ниязға охшаш уйғур зиялийлириға зәрбә берип, уйғурларға пикир баян қилиш бошлуқи қоймиғанлиқниң мәһсули дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. У, ғәйрәт нияздәк мөтидил бир уйғур зиялийниң мухбирниң зияритини қобул қилғанлиқи үчүн 15йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилиниши адәмниң әқлигә сиғмайдиғанлиқини әскәртип, "ғәйрәт ниязниң вәқәси өрнәк характерлик типик бир вәқә. Ғәйрәт ниязға охшаш тинчлиқпәрвәр, өз юртини сөйидиған бир зиялий бундақ еғир қамақ җазасиға һөкүм қилинған йәрдә, әсәбий һәрикәтләргә баһа бәрмәк қийинға тохтайду. Әгәр, бу вәзийәттә бир адәм чекидин ашқан радикал вастиларни қолланса, бизниң униңға дәйдиған гепимиз қалмайду. Чүнки мөтидил, тинчлиқпәрвәр, йоллуқ, һәтта саңа дүшмәнлик қилмайдиған кишиләр бундақ җазаға тартилса, бу дөләтниң пуқралиридин йәнә немә күтүшкә болатти" дәп көрсәтти.

Хитай мәркизи һөкүмити бу йил 5‏ - айда "шинҗаң"хизмәт йиғини чақирип, уйғур елини тәрәққи қилдурушниң йеңи истратегийсини оттуриға қойған. Лекин вән йәнхәй бейҗиң һөкүмитиниң "шинҗаң" тәрәққият пиланидин анчивала үмидвар әмәс. У, "шинҗаң"дики йәрлик хәлқниң сияси орни юқири көтүрүлүп, уларға назарәтчилик һоқуқи берилмәй, иқтисади ярдәм бир тәрәплимилик тәкитләнсә, мәсилә йәнила һәл болмай, зиддийәт үзлүксиз өткүрлишидиғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду" :ноқул иқтисади ярдәм чириклик вә муһитниң кәң көләмдә вәйран болуши , кәмбәғәллик пәрқиниң кеңийишини кәлтүрүп чиқириду. Һөкүмәтниң иқтисади ярдәм ситаситикисиниң мәлум иҗабий тәрипи болуши, бир қисим кишиләрни кәмбәғәлликтин қутқузуши мумкин. Лекин һөкүмәтниң пули вә бу пулға тайинип елип берилған зор көләмлик қурулуш чирикликниң йолини ачиду. Шуңа мәзкур иқтисади тәрәққияттин бәк үмидвар болуп кетишкә болмайду. Шуниң үчүн йәрлик хәлқниң иқтисади паалийәттики назарәтчилик һоқуқи күчәйтилмисә, тәрәққият пилани пәрқни чоңайтип, зиддийәтни техиму өткүрләштүрүветиши мумкин."

"Бейҗиң баһари" жорнилиниң баш муһәррири ху пиңниң әскәртишичә, "5‏ - июл вәқәси"дин кейин кишиләр хитайниң "шинҗаң" сиясити юмшишидин үмид күткән болсиму, лекин хитай һөкүмитиниң сияситидә чоң өзгириш болмиған. Ху пиң, бейҗиң һөкүмитиниң "шинҗаң" тәрәққият пиланиниң үнүми чәклик икәнликини әскәртип, һөкүмәт өзиниң сияситини өзгәртмисә, ақсудики партлаш вәқәсигә охшаш вәқәләрниң айиқи үзүлмәйдиғанлиқини билдүрди.

У, "ақсуда йүз бәргән партлаш вәқәси шинҗаң мәсилисиниң йәнила наһайити еғир икәнликини көрситиду. Җуңго һөкүмити сияситини өзгәртмисә вәзийәт яхши тәрәпкә маңмайла қалмай, әксичә техиму яманлишиши мумкин. Өткән йили 5" ‏- июл вәқәси"дин кейин, җуңго даирилири бәзи тәдбирләрни қоллинип, ваң лечүәнниң орниға җаң чүншйәнни алмаштурған иди. Лекин биз ғәйрәт ниязға охшаш бир зиялийниң еғир җазаға тартилишидин, җаң чүншйәнниң юмшақ қол әмәлдар икәнлики көпүккә айланди. Җуңго һөкүмити иқтисади тәрәққият арқилиқ шинҗаң мәсилисини һәл қилмақчи болған болсиму, лекин бу усулниң үнүми чәклик икәнлики испатланди. Бу җәрянда җуңго даирилири уйғурларни ассимилиятсийә қилишни күчәйтип, техиму көп хәнзуларни шинҗаңға йөткәшкә башлиди. Бу йәрликниң наразилиқини күчәйтти" дәп көрсәтти.

Ху пиңниң әскәртишичә, уйғур мәсилисиниң нөвәттики хитай һакимийәт түзүлмиси астида һәл болуши анчила мумкин әмәс. У "шинҗаң" мәсилисини һәл қилишниң бирдин - бир йоли уйғурларниң аптономийилик һоқуқиға һөрмәт қилиш дәп қарайдиғанлиқини, лекин җуңго һөкүмити вә бәзи хитай тәтқиқатчилириниң "шинҗаң"мәсилисидики аваричилиқниң мәнбәси аптономийилик түзүмдә дәп қараватқанлиқини әскәртти.

У мундақ дәйду" :нөвәттики түзүлмә астида бу мәсилиниң һәл болуши анчила мумкин әмәс. Җуңго даирилири җүмлидин миллий мәсилиләрни тәтқиқ қилидиған нурғун мутәхәссисләр бизниң қаришимизниң әксичә пикирләрни оттуриға қоюватиду. Мәсилән, бизниң қаришимизчә, шинҗаң мәсилисини бир қәдәр яхширақ һәл қилишниң йоли һәқиқий аптономийини йолға қоюштур. Лекин улар шинҗаң мәсилисидики аваричилиқниң мәнбәси аптономийә дәп қараватиду. Уларниң қаришичә, мәсилини һәл қилишниң усули аптоном районни бикар қилиш, чүнки аптономийә уйғурларда миллий өзлүкни күчәйтип, уйғурлар билән хәнзулар арисидики пәрқни чоңайтиватиду. Шуңа улар милләтләр арисидики пәрқни кичиклитишниң йоли миллий аптономийини бикар қилиш дәп қарайду. Улар буниңда америкини мисалға алиду."

Лекин, ху пиң америка билән хитайниң дөләт түзүми охшимайдиғанлиқини әскәртип, "улар америкида миллий аптономийилик түзүм мәвҗут әмәс. Америкида хитайлар, мексикилиқлар, италийиликләр яшайду. Лекин уларниң хитай аптоном райони, мексикилиқларниң аптоном райони йоқ дәп қаришиду. Лекин бу пүтүнләй хата мәнтиқә. Биринчидин, америкида демократийә вә кишилик һоқуқ бар. Бу америкидики иҗтимаий топ вә миллий гуруһларниң тәң баравәр яшиялишиниң асаси. Лекин бу нәрсиләр җуңгода йоқ. Иккинчидин, америкидики милләтләр өз ихтиярлиқи билән өзиниң бурунқи дөләт тәвәликидин ваз кечип америкиға келип олтурақлашқан көчмәнләр. Лекин уйғурлар болса шинҗаңға көчмән әмәс. Уйғурлар шинҗаңниң әсли йәрлик аһалисидур.

Бейҗиңдики "әйҗишиң" тәтқиқат җәмийитиниң сабиқ мәсули вән йәнхәйниң әскәртишичә, "шинҗаң"да һоқуқниң тәқсимати тәкшисиз болуп, миллий кадирлар вәкиллик характергә игә әмәс. Бу һадисә уйғур хәлқиниң арзу ‏- тәләплириниң иқтисадий тәрәққият вә һакимийәт ишлирида әкс етишигә тосалғу болуватқан амилларниң биридур. У "районда һоқуқ түзүлмиси тәкши әмәс. Аз санлиқ милләт кадирлириниң мутләқ көп қисими аз санлиқ милләт мәнпәәтигә вәкиллик қилмайду. Улар һакимийәтни идарә қилғучиларниң қорчиқи. Бу райондики йәнә бир мәсилә. Әлвәттә аз санлиқ милләтләрниң өз арзу ‏- тәләплирини йәткүзүдиған йәр болмиса, бу уларни үмидсизликкә елип бариду.

Шинҗаңда йеза-базардин тартип аптоном районғичә һәр дәриҗилик органларниң биринчи қоли хәнзу. Уйғурлар немишқа 1‏ - қол болалмайду? уйғур аптоном райониниң рәиси болған нур бәкри дегән нәрсиниң қилип йүргән қилиқи һелиқи турса. У қарап туруп өзиниң савақдиши ғәйрәт ниязға зиянкәшлик қилди" дәйду.

Вән йәнхәйниң әскәртишичә, хитай һөкүмити "шинҗаң"да муқимлиқни ишқа ашурмақчи болса, партийә - һөкүмәт органлирида уйғур хәлқиғә һәқиқий вәкиллик қилидиған кишиләрни вәзипигә қоюп, хәлқниң арзу-тәләплирини аңлайдиған бир қанални бәрпа қилиши лазим. Бу хәлқниң ишәнчисини ашуруп, муқимлиқни алға сүридикән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.


Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт