Amérikidiki xitay ziyaliyliri aqsuda yüz bergen partlash weqesi heqqide toxtaldi

19 ‏- Chésla aqsu igechi mehelliside yüz bergen xitay amanliq küchlirige hujum qilish weqesi Uyghur élining weziyitini birdinla jiddiyleshtürüp, xelq'ara jama'etchilikning diqqitini 5‏ - iyul weqesidin kéyin yene bir qétim Uyghur iligha jelp qildi.
Muxbirimiz erkin
2010-08-23
Share
Aqsuda-partlash-weqesi-305 Etigen sa'et 8 etrapida, aqsu shehiri égerchi yéziliq saqchixanining kocha charlash etriti partlitish hujumigha uchrighan orun körsitilgen xerite. 2010-Yili 19-awghust.
AFP Photo

Bu weqe xitay merkizi hökümiti bu yil 5‏ - ayda "shinjang xizmet yighini" chaqirip, Uyghur élining iqtisadini tereqqi qildurudighanliqini dawrang qiliwatqan, hetta xitay dölet kabinéti axbarat ishxanisi chet'ellik muxbirlar ömiki teshkillep, ürümchige ziyaret orunlashturghan mezgilde yüz bergen idi.

Bu munasiwet bilen amérikidiki bezi xitay weziyet analizchiliri radi'omizning ziyaritini qobul qilip, aqsu "igechi weqesi" we xitay hökümitining "shinjang"ni tereqqi qildurush pilani heqqide toxtaldi. Analizchilarning eskertishiche, béyjing hökümitining "shinjang"tereqqiyat siyasiti "shinjang" mesilisini hel qilmayla qalmay, uni téximu jiddiyleshtürüwétishi mumkin.

Aqsuning igechi mehelliside yüz bergen 19 ‏- chésladiki partlash weqesi xelq'ara jama'etchilik we Uyghurlar diqqet qilidighan jiddiy mesile bolupla qalmay, xitay öktichilirining diqqitini qozghighan mesile bolup qalghan idi. Bu munasiwet bilen amérikidiki xitay öktichiliridin "béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping bilen, béyjingdiki "eyjishing" tetqiqat jem'iyitining sabiq mes'uli wen yenxey ziyaritimizni qobul qilip, özlirining bu mesilidiki köz qarishini bayan qildi.

Wen yenxey aqsudiki partlash weqesi heqqide toxtilip, bu weqe xitay hökümitining 5"‏ - iyul weqesi"din kéyin, rast gepni sözleshke jür'et qilidighan gheyret niyazgha oxshash Uyghur ziyaliylirigha zerbe bérip, Uyghurlargha pikir bayan qilish boshluqi qoymighanliqning mehsuli dep qaraydighanliqini bildürdi. U, gheyret niyazdek mötidil bir Uyghur ziyaliyning muxbirning ziyaritini qobul qilghanliqi üchün 15yilliq qamaq jazasigha höküm qilinishi ademning eqlige sighmaydighanliqini eskertip, "gheyret niyazning weqesi örnek xaraktérlik tipik bir weqe. Gheyret niyazgha oxshash tinchliqperwer, öz yurtini söyidighan bir ziyaliy bundaq éghir qamaq jazasigha höküm qilin'ghan yerde, esebiy heriketlerge baha bermek qiyin'gha toxtaydu. Eger, bu weziyette bir adem chékidin ashqan radikal wastilarni qollansa, bizning uninggha deydighan gépimiz qalmaydu. Chünki mötidil, tinchliqperwer, yolluq, hetta sanga düshmenlik qilmaydighan kishiler bundaq jazagha tartilsa, bu döletning puqraliridin yene néme kütüshke bolatti" dep körsetti.

Xitay merkizi hökümiti bu yil 5‏ - ayda "shinjang"xizmet yighini chaqirip, Uyghur élini tereqqi qildurushning yéngi istratégiysini otturigha qoyghan. Lékin wen yenxey béyjing hökümitining "shinjang" tereqqiyat pilanidin anchiwala ümidwar emes. U, "shinjang"diki yerlik xelqning siyasi orni yuqiri kötürülüp, ulargha nazaretchilik hoquqi bérilmey, iqtisadi yardem bir tereplimilik tekitlense, mesile yenila hel bolmay, ziddiyet üzlüksiz ötkürlishidighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu" :noqul iqtisadi yardem chiriklik we muhitning keng kölemde weyran bolushi , kembeghellik perqining kéngiyishini keltürüp chiqiridu. Hökümetning iqtisadi yardem sitasitikisining melum ijabiy teripi bolushi, bir qisim kishilerni kembeghelliktin qutquzushi mumkin. Lékin hökümetning puli we bu pulgha tayinip élip bérilghan zor kölemlik qurulush chiriklikning yolini achidu. Shunga mezkur iqtisadi tereqqiyattin bek ümidwar bolup kétishke bolmaydu. Shuning üchün yerlik xelqning iqtisadi pa'aliyettiki nazaretchilik hoquqi kücheytilmise, tereqqiyat pilani perqni chongaytip, ziddiyetni téximu ötkürleshtürüwétishi mumkin."

"Béyjing bahari" zhornilining bash muherriri xu pingning eskertishiche, "5‏ - iyul weqesi"din kéyin kishiler xitayning "shinjang" siyasiti yumshishidin ümid kütken bolsimu, lékin xitay hökümitining siyasitide chong özgirish bolmighan. Xu ping, béyjing hökümitining "shinjang" tereqqiyat pilanining ünümi cheklik ikenlikini eskertip, hökümet özining siyasitini özgertmise, aqsudiki partlash weqesige oxshash weqelerning ayiqi üzülmeydighanliqini bildürdi.

U, "aqsuda yüz bergen partlash weqesi shinjang mesilisining yenila nahayiti éghir ikenlikini körsitidu. Junggo hökümiti siyasitini özgertmise weziyet yaxshi terepke mangmayla qalmay, eksiche téximu yamanlishishi mumkin. Ötken yili 5" ‏- iyul weqesi"din kéyin, junggo da'iriliri bezi tedbirlerni qollinip, wang léchüenning ornigha jang chünshyenni almashturghan idi. Lékin biz gheyret niyazgha oxshash bir ziyaliyning éghir jazagha tartilishidin, jang chünshyenning yumshaq qol emeldar ikenliki köpükke aylandi. Junggo hökümiti iqtisadi tereqqiyat arqiliq shinjang mesilisini hel qilmaqchi bolghan bolsimu, lékin bu usulning ünümi cheklik ikenliki ispatlandi. Bu jeryanda junggo da'iriliri Uyghurlarni assimiliyatsiye qilishni kücheytip, téximu köp xenzularni shinjanggha yötkeshke bashlidi. Bu yerlikning naraziliqini kücheytti" dep körsetti.

Xu pingning eskertishiche, Uyghur mesilisining nöwettiki xitay hakimiyet tüzülmisi astida hel bolushi anchila mumkin emes. U "shinjang" mesilisini hel qilishning birdin - bir yoli Uyghurlarning aptonomiyilik hoquqigha hörmet qilish dep qaraydighanliqini, lékin junggo hökümiti we bezi xitay tetqiqatchilirining "shinjang"mesilisidiki awarichiliqning menbesi aptonomiyilik tüzümde dep qarawatqanliqini eskertti.

U mundaq deydu" :nöwettiki tüzülme astida bu mesilining hel bolushi anchila mumkin emes. Junggo da'iriliri jümlidin milliy mesililerni tetqiq qilidighan nurghun mutexessisler bizning qarishimizning eksiche pikirlerni otturigha qoyuwatidu. Mesilen, bizning qarishimizche, shinjang mesilisini bir qeder yaxshiraq hel qilishning yoli heqiqiy aptonomiyini yolgha qoyushtur. Lékin ular shinjang mesilisidiki awarichiliqning menbesi aptonomiye dep qarawatidu. Ularning qarishiche, mesilini hel qilishning usuli aptonom rayonni bikar qilish, chünki aptonomiye Uyghurlarda milliy özlükni kücheytip, Uyghurlar bilen xenzular arisidiki perqni chongaytiwatidu. Shunga ular milletler arisidiki perqni kichiklitishning yoli milliy aptonomiyini bikar qilish dep qaraydu. Ular buningda amérikini misalgha alidu."

Lékin, xu ping amérika bilen xitayning dölet tüzümi oxshimaydighanliqini eskertip, "ular amérikida milliy aptonomiyilik tüzüm mewjut emes. Amérikida xitaylar, méksikiliqlar, italiyilikler yashaydu. Lékin ularning xitay aptonom rayoni, méksikiliqlarning aptonom rayoni yoq dep qarishidu. Lékin bu pütünley xata mentiqe. Birinchidin, amérikida démokratiye we kishilik hoquq bar. Bu amérikidiki ijtima'iy top we milliy guruhlarning teng barawer yashiyalishining asasi. Lékin bu nersiler junggoda yoq. Ikkinchidin, amérikidiki milletler öz ixtiyarliqi bilen özining burunqi dölet tewelikidin waz kéchip amérikigha kélip olturaqlashqan köchmenler. Lékin Uyghurlar bolsa shinjanggha köchmen emes. Uyghurlar shinjangning esli yerlik ahalisidur.

Béyjingdiki "eyjishing" tetqiqat jem'iyitining sabiq mes'uli wen yenxeyning eskertishiche, "shinjang"da hoquqning teqsimati tekshisiz bolup, milliy kadirlar wekillik xaraktérge ige emes. Bu hadise Uyghur xelqining arzu ‏- teleplirining iqtisadiy tereqqiyat we hakimiyet ishlirida eks étishige tosalghu boluwatqan amillarning biridur. U "rayonda hoquq tüzülmisi tekshi emes. Az sanliq millet kadirlirining mutleq köp qisimi az sanliq millet menpe'etige wekillik qilmaydu. Ular hakimiyetni idare qilghuchilarning qorchiqi. Bu rayondiki yene bir mesile. Elwette az sanliq milletlerning öz arzu ‏- teleplirini yetküzüdighan yer bolmisa, bu ularni ümidsizlikke élip baridu.

Shinjangda yéza-bazardin tartip aptonom rayon'ghiche her derijilik organlarning birinchi qoli xenzu. Uyghurlar némishqa 1‏ - qol bolalmaydu? Uyghur aptonom rayonining re'isi bolghan nur bekri dégen nersining qilip yürgen qiliqi héliqi tursa. U qarap turup özining sawaqdishi gheyret niyazgha ziyankeshlik qildi" deydu.

Wen yenxeyning eskertishiche, xitay hökümiti "shinjang"da muqimliqni ishqa ashurmaqchi bolsa, partiye - hökümet organlirida Uyghur xelqighe heqiqiy wekillik qilidighan kishilerni wezipige qoyup, xelqning arzu-teleplirini anglaydighan bir qanalni berpa qilishi lazim. Bu xelqning ishenchisini ashurup, muqimliqni algha süridiken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet