Ikki neper xitay emeldarining amérika teripidin jazalinishining arqisidiki sirlar

Amstérdamdin obzorchimiz asiye Uyghur teyyarlidi
2023.12.11
2-xitay-emeldar-1024 Soldin onggha ili oblastining mu'awin bashliqi, qoshumche ili oblastliq j x idarisining bashliqi gaw chi (高琪) , xitay kompartiyesi merkiziy komitéti shinjang xizmitini maslashturush guruppisi ishxanisining mu'awin mudiri xu lyenxé (胡联合)
Photo: RFA

“Dunya kishilik hoquq xitabnamisi” élan qilin'ghanliqining 75 yilliqi harpisida, amérika maliye ministirliqi chet el meblighini nazaret qilish ishxanisi (OFAC) teripidin ikki xitay emeldarini öz ichige alghan  toqquz dölettiki 20 shexske kishilik hoquqni depsende qilish qilmishi seweblik jaza yürgüzülidighanliqi élan qilindi. Bu xewerning chiqishi yéqindin buyan ottura sherqtiki urush seweblik  xelq'ara uchur wasitiliride bésiqip qéliwatqan Uyghur irqiy qirghinchiliq mesilisini qayta qiziq témigha aylandurdi. Mezkur jaza tizimlikidiki ikki xitayning biri, ili oblastining mu'awin bashliqi, qoshumche ili oblastliq j x idarisining bashliqi gaw chi (高琪) ؛ yene biri, xitay kompartiyesi merkiziy komitéti shinjang xizmitini maslashturush guruppisi ishxanisining mu'awin mudiri xu lyenxé (胡联合) dur. 

Amérika maliye ministirliqining bayanatida déyilishiche, Uyghur aptonom rayonluq j x nazariti alliburunla amérikaning jazalash tizimlikige kirgüzülgen bolup, bu del gaw chi wezipe ötewatqan ili oblastliq j x idarisidin bir derije yuqiri turidighan xitayning Uyghur rayonidiki eng aliy saqchi orginidur. Yene kélip gaw chimu mu'awin oblast bashliqliq salahiyitide Uyghur, qazaq qatarliq yerlik milletlerni basturushqa qatnashqanliqi seweblik, u we uning yéqin uruq - tughqanlirining amérikagha kirishi cheklen'gen. Mezkur bayanatta yene, xu lyenxé xizmet qiliwatqan xitay merkizidiki shinjang xizmitini maslashturush guruppisi, xitay kompartiyesining Uyghur rayoni siyasitini belgileshte halqiliq rol oynighanliqi؛ “Shinjang Uyghur aptonom rayonluq esebiylikni yoqitish nizami” ni tüzüsh we özgertishke qatnashqanliqi؛ shundaqla mezkur nizamning xitay hökümitining neziridiki “Qayta terbiyelesh orni”, ré'alliqtiki lagérlarning qurulushini qanuniy asas bilen teminligenliki bayan qilin'ghan. Uningdin bashqa xu lyenxéning “Xitayning ikkinchi ewlad milletler siyasiti” diki halqiliq shexs ikenliki tekitlen'gen. Bu wejidin xu lyenxé we uning yéqin uruq - tughqanliriningmu amérikagha kirishi cheklen'gen.  

Bu ikki xitayning biri bolghan gaw chining salahiyitige kelsek, u bingtüen köchmenliridin bolup, eng yuqiri oqush tarixi peqet bingtüen achqan emgek bilen özgertküchilerni terbiyelesh saqchi mektipi bilen cheklen'gen. 1990-Yili téxi “Xizmet kütüwatqan yash” qataridiki ishsiz gaw chi tosattin poskam nahiyelik j x idarisining saqchi xadimigha aylan'ghan. Bir qanche yil ötüpla gaw chi xitayning döletlik razwédka-saqchi mektipi we razwédka-saqchi institutlirida bilim ashurup, emel tutushqa we toxtimay östürülüshke bashlighan. Gaw chi taki 2016-yilighiche qeshqer wilayitining herqaysi nahiyeliridiki j x saheliride her xil emellerni tutup kelgen bolup, 2017-yilidin kéyin ili oblastining mu'awin bashliqi, ili oblastliq j x idarisining bashliqiliq wezipisini ötigen.

Emdi xu lyenxégha kelsek, uning Uyghurlar teripidin tonulushi belkim uning xitay siyasiy nezeriyechiliridin xu en'gang we ma ronglar bilen birliship otturigha qoyghan xitayning “Ikkinchi ewlad milletler siyasiti” nezeriyesi seweblik bolushi mumkin. Emma uning xitay hökümitining Uyghurlarni xelq'ara térrorluqqa baghlishining qanuniy asasiy salghuchi biri ikenlikini köp kishiler bilmise kérek. Xu lyenxé peqet xitay kompartiyesi merkiziy komitéti shinjang xizmitini maslashturush guruppisi ishxanisining mu'awin mudiri bolupla qalmastin, belki uning yene bashqa wezipilirimu bolghan. Yeni u xitay kompartiyesi merkiziy siyasiy-qanun komitétining ezasi, qanunchiliq ilmining doktori, xitay xelq'ara istratégiye we térrorluqqa qarshi turush tetqiqat merkizining tetqiqatchisi.

Bu ikki xitay emeldarining ehwaligha qarighinimizda, ularning biri döletke eqil körsetküchi, yene biri bolsa döletning qarar we buyruqlirini ijra qilghuchidur. Shunga bu yerde buyruqni ijra qilghuchigha köre, eqil körsetküchining muddi'asini chüshinish, bizni Uyghur irqiy qirghinchiliqining sewebliri heqqide téximu köp melumatlargha ige qilishi mumkin. Xosh, undaqta, xu lyenxé xitay kommunist hakimiyitige eqil körsetküchi süpitide, Uyghur irqiy qirghinchiliqining yüz bérishide qandaq rol oynighan?

Gerche bu so'algha béridighan tepsiliy jawabimizni hetta birer kitab yézipmu sözlep tügetkili bolmisimu, emma xu lyenxéning Uyghur irqiy qirghinchiliqidiki roli we bash tartip bolalmaydighan mes'uliyitini emeliy misallar bilen körsitip ötüsh nahayiti muhimdur.

Biz yuqirida xu lyenxéning qanun ilmi doktori we xitay memliketlik térrorluqqa qarshi turush merkizining tetqiqatchisi ikenlikini sözlep ötkeniduq. Derweqe, xu lyenxé Uyghurlarni xitay hökümitining xelq'ara qanunlarning iskenjisidin mustesna halda tüp yiltizidin yoqitish “Yoli” ni, del xelq'ara térrorluqqa qarshi turush heqqidiki türlük tetqiqatliri arqiliq tépip chiqqan.

Xu lyenxéning qarishi boyiche éytqanda, Uyghur mesilisining millet mesilisi süpitide xelq'aralishishining aldini élish, xitayning béshini aghritiwatqan milliy ziddiyetni hel qilishning yoli dep qaralghan. Chünki Uyghur mesilisi millet mesilisi süpitide xelq'aralashqanda, Uyghurlarning musteqilliq yoligha imkanlar échilghan bolidu. Yeni, xu lyenxé xelq'ara jem'iyette ötken esirning 60-yilliridin bashlan'ghan “Mustemlikisizlishish” herikitide, kishilik hoquq mesilisi milletlerning musteqil bolushining asasi qilin'ghan, dep qarighan. Xu lyenxé yene amérika bashliq gherb dunyasining “Kishilik hoquq, igilik hoquqtin üstün turidu” sho'arini otturigha chiqirishi, bir qisim döletlerdiki “Milliy bölgünchi küchler”ning musteqilliqi royapqa chiqarghan. Yeni, sabiq sowét ittipaqi, sabiq yugoslawiye qatarliq döletlerdin musteqil bolup chiqqan milletler del “Bir millet, bir dölet bolushi kérek” éngi bilen bölünüp musteqil bolghan. Shunga Uyghur mesilisining bir millet mesilisi süpitide xelq'aralishishigha esla yol qoymasliq, xitayda milliy mesilini tüp yiltizidin hel qilishning bash pirinsipi qilinishi kérek, dep qarighan. Xu lyenxé özining xu'en'gang bilen hemkarliship yazghan “Milletlerni yughurup bir gewde qiliwétish (yeni, assimilyatsiye qiliwétish) döletning uzun muddetlik muqimliqi we bixeterlikining kapaliti” namliq maqaliside bu qarishini mundaq bayan qilghan: “Milletler mesilini siyasiylashturmasliq, herqandaq bir shexske, bir milletning menpe'etining wekili yaki millet rehbiri bolushigha purset bermeslik kérek. Bir döletning bölgünchilikke qarshi turalishi peqet yerlik millet serxillirigha millet menpe'etining wekili, millet rehbiri bolush pursiti qaldurmasliq bilen emelge ashidu! ”

Uyghur mesilisining millet mesilisi süpitide xelq'aralishishining aldini qandaq élish mesiliside, xu lyenxé 2001-yili yazghan “Hazirqi zamandiki dunyawiy térrorluq idiyesi we uninggha tedbir” namliq kitabida konkrét qarashlirini otturigha qoyghan. U, “Sherqiy türkistan bölgünchiliri” ni tarixtiki pantürkizm we pan'islamizm idé'ologiyesining tesirige uchrap, birlikke kelgen “Büyük türkistan döliti” qurushni nishan qilghan térrorluq küchliri dep qarighan. Shundaqla xelq'aradiki islam térrorluq küchliri bilen bir katégoriyeleshtürgen. Bu wejidin u xitayning “11-Séntebir weqesi” din kéyinki xelq'ara térrorluqqa qarshi turush herikitige aktip awaz qoshup, xelq'ara bilen hemkarliq ornitishi, ottura asiya döletliri bilen “Sherqiy türkistan bölgünchiliri” ge qarshi birlik sep hasil qilishning muhimliqini otturigha qoyghan. 

Derweqe, Uyghurlarning qarshiliq heriketliri xu lyenxéning körsetkinidek, eslidiki Uyghurlarning aptonomiye heqlirining bérilmesliki, kishilik hoquqlirining depsende qilinishidin ibaret millet mesilisidin, bir aylinipla “Sherqiy türkistanchi térrorchi, esebiy we bölgünchiler” din ibaret “Üch xil küch” mesilisige aylinip qaldi. Xitaymu xelq'aradiki kishilik hoquqni depsende qiliwatqan mustebit dölettin, birdinla térrorluq we bölgünchilikning “Ziyankeshlikige uchrighuchi dölet” ke ayliniwalghan.

Hetta lagérlar mesilisi we Uyghur irqiy qirghinchiliqi xelq'aragha ashkarilinishqa bashlighan 2018-yili, xu lyenxé birleshken döletler teshkilatining jenwede échilghan kishilik hoquq yighinida lagérlarni pütünley inkar qilghan we xitayning héchqandaq bir az sanliq milletni zerbe bérishning nishani qilmighanliqi, peqet térrorluq hem bölgünchilikke qarshi turuwatqanliqini, buning xelq'ara qanun'gha xilap bolmighanliqi heqqide jar salghan.

Xu lyenxé yene Uyghur mesilisining xelq'aralishishini tosush üchün, Uyghur mesilisini “Sherqiy türkistan mesilisi”ge aylandurupla qalmay, belki yene Uyghurlarni pütünley assimilyatsiye qilip yoqitish yolliri üstidimu qattiq bash qaturghan. Uning xu en'gang we ma rong qatarliq xitay hökümet mutexessisliri bilen birlikte otturigha élip chiqqan xitayning “Ikkinchi ewlad milletler siyasiti doklati” buning eng küchlük delilidur. Mezkur doklatta xu lyenxé Uyghur ziyaliylirining Uyghur milliy kimlikini kücheytishtiki rolining chong ikenliki we bu wejidin Uyghur ziyaliylirining milliy menpe'et üchün küch chiqirish yollirini üzüp tashlashni otturigha qoyghan.

Yuqiriqi bayanlardin xu lyenxéning xitayning atalmish “Esebiylikni yoqitish nizami” ni tüzüsh we özgertish kirgüzüsh xizmetlirige qatnashqanliqi, uning xitay hökümitining Uyghurlarni  keng kölemlik tutqun qilish, lagérlargha qamash we irqiy qirghinchiliq élip bérish jinayetliride qanchilik muhim rol oynighanliqini tesewwur qilalaymiz.

Démek, bu qétim xu lyenxé we gaw chi qatarliq ikki neper xitay emeldarining amérikaning jazalash tizimlikidin orun élish hergizmu bir tasadipiyliq bolmastin, belki bu xitayning Uyghur irqiy qirghinchiliqini inkar qilish we öz jinayiti yoshurush urunushlirining bihude ikenlikige bérilgen bir signaldur. Bu yene amérika bashliq gherb dunyasining nöwettiki jiddiy dunya weziyiti seweblik Uyghur mesilisidiki meydanidin waz kechmeydighanliqini؛ xitayning bir milletke qaratqan irqiy qirghinchiliq jinayitini saxta haldiki “Térrorluqqa qarshi turush” dep burmilash arqiliq, jinayi mes'uliyitidin qutulalmaydighanliqi heqqidiki qattiq agahlandurushidur!

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.