Миркамил қәшқәрлиниң мақалиси: "абдуқадир япчан немә үчүн тутқун қилинди?"

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2016-10-20
Share
Abdukadir-yapchan-Erkin-alptekin-Ministir-Numan-kurtulmush.jpg (Солдин оңға) абдуқадир япчан әпәнди җамаәт әрбаби әркин алиптекин вә түркийә муавин баш министири нуман куртулмуш әпәндиләр билән уйғурлар тоғрисидики йиғинда. 2015-Йили июл, истанбул.
RFA/Arslan

"абдуқадир япчан немә үчүн тутқун қилинди?" дегән темида елан қилинған бир парчә мақалә таратқуларда кәң тарқитилди вә уйғурларниң диққитини тартти. Бу мақалә түркийәниң т р т авази радийосида ишләйдиған уйғур зиялий миркамил қәшқәрли тәрипидин йезилған болуп, мақалә истиқлал хәвәрләр тори қатарлиқ тор бекәтләрдә тарқитилғандин кейин, иҗтимаий учур алақә таратқулирида кәң тарқитилди.

Аптор мақалидә абдуқадир япчанниң наһәқ тутқун қилинғанлиқи, шундақла түркийә қанунлири бойичә абдуқадир япчанни хитайға қайтурушқа йочуқ бар-йоқлуқи тоғрисида тохталған.

Мақалидә абдуқадир япчан тоғрисида мундақ дейилгән: "дәрвәқә, 2001-йилидин бери истанбулда панаһланғучи салаһийити билән яшаватқан вә шәрқи түркистандики шундақла дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур түрклири арисида сөйүлидиған, алаһидә һөрмәткә сазавәр җамаәт әрбаби абдуқадир япчан, хитайниң ойдурма боһтанлири билән 2002-йили хәлқаралиқ тутуш буйруқи чиқирилиши түпәйли, аридин шунчә узун йиллар өткәндин кейин "истанбул бакиркөй мурәссә қилиш вә җазалаш мәһкимиси" тәрипидин сотлинип, малтәпә җаза иҗра қилиш түрмисигә ташланди. Бу, абдуқадир япчанға нисбәтән тунҗи әмәс әлвәттә. У түркийәдә яшаватқан 15 йилдин буян хитайниң асассиз боһтанлар билән шикайәт қилиши сәвәбидин буниңдин илгириму 2002-йилида 1 қетим, 2008-йилида 1 қетим вә 2016-йилида 2 қетим болуп, җәмий 4 қетим қолға елинған вә һәр 4 қетимда йетәрлик дәлил-пакит болмиғанлиқи үчүн қоюп берилгән иди. Болупму, йеқинқи 2 ай ичидә, "истанбул бакиркөй мурәссә қилиш вә җазалаш мәһкимиси" тәрипидин 2 қетим қоюп бериш қарари чиққан болушиға қаримай, һәр икки қетимда тәптиш мәһкимисиниң дәрһал қарарға етираз билдүрүши түпәйли қарарниң бикар қилиниши шундақла әң ахирқи қетимда, тутуп туруш муддити 40 күндин ашмаслиқ вә муддәт тошқандин кейин керәклик материялларни толуқлап сунуш шәрти билән малтапә түрмисигә йоллиниши һәммәйләнни тәәҗҗүпләндүрмәктә".

Мақалидә, 1-сентәбирдики сотқа қатнашқан уйғур вәкилләрниң билдүрүшичә, хитай консулхана мәсуллири бакиркөй сот мәһкимисигә кирип, адил сот қилишқа тәсир көрситишкә урунуштәк қилмишларни садир қилиштинму янмиған. Баш мупәттиштин көрүшүшни тәләп қилғанда, баш мупәттиш: "силәрниң сөзлишидиған адимиңлар мән әмәс, ташқи ишлар министирлиқи билән көрүшүңлар" дәп кәскин җаваб қайтурғанлиқи билдүрүлгән.

Мақалидә йәнә мундақ дейилгән: "биз шуниңға ишинимизки, узун тарихқа игә түркийә дөлити вә залимға қарши көкрәк кериши билән тонулған нөвәттики түркийә һөкүмити бундақ бир хаталиқниң йүз беришигә шундақла езилгән уйғур қериндашлириниң үмид байлиқиниң сорулуп тозуп кетишигә қәтий йол қоймайду".

Мақалидә абдуқадир япчанниң 12 йиллиқ түрмә һаяти вә түрмидин чиққандин кейинки иш-паалийәтлири баян қилинғандин кейин абдуқадир япчан тоғрисида тохтилип мундақ дейилгән: "у, шәрқий түркистан муҗадилисиниң сағлам әқил вә қанунлуқ муһит ичидә, оттураһал йолда елип берилишини илгири сүргән... Техиму муһими яшларни хәлқара террорлуқ тәшкилатлиридин узақ тутуш үчүн пүтүн күчи билән күрәш қилған.... Һәр даим шәрқий түркистан хәлқиниң диний вә миллий қиммәт қаришиға мәһкәм есилишини, түрк-ислам мәдәнийити кимликини қоғдаш асасида, хәлқниң аң вә виҗданиға вәкиллик қилалайдиған яшларни йетиштүрүшниң муһимлиқини тәкитлигән... Үммәтниң әң муһим бир парчиси һесаблинидиған уйғур түрклирини хитайниң ассимилятсийә сияситигә қарши риғбәтләндүрүшни һаятиниң муһим вәзиписигә айландурған... Шуңлашқа шәрқий түркистанниң ичи вә сиртидики уйғур түрклири арисида ақсақал җамаәт әрбаби сүпитидә алаһидә һөрмәткә сазавәр бир заттур".

Мақалидә йәнә түркийәниң юқири дәриҗилик бир сақчи мәсулидин игиләнгәнлики илгири сүрүлгән мәлуматта билдүрүлүшичә, хитай абдуқадир япчан һәққидә түркийәгә 16 том һөҗҗәт йоллиған. Бу һөҗҗәтләр абдуқадир япчанниң шәрқий түркистандики чеғида җазасини түрмидә тулуқ тамамлап болған кона "җинайәтлири" икәнлики илгири сүрүлгән.

Мақалидә йәнә түркийә қанунлири бойичә, абдуқадир япчанни хитайға қайтурушқа болмайдиғанлиқи тәкитлинип, түркийәниң бир қисим қанунлири тоғрисида мундақ дейилгән: "түркийә бүйүк милләт мәҗлиси(парламенти) тәрипидин 2016-йили 23-апрелда рәсмий қобул қилинип иҗра қилиниватқан 6706-номурлуқ "җинайи ишларда хәлқаралиқ әдлийә һәмкарлиқи қануни" ниң әдлийә ишлирида өз-ара ярдәмлишиш бөлүминиң 11-маддисида бу хусуслар интайин очуқ вә конкрет шәкилдә төвәндикичә бәлгиләнгән:
11-Мадда: (а) хәлқара җинайи ишлар қануниға тәрәп болуш тәқәзза қилидиған мәсулийәттин ташқири, қайтуруп берилиши тәләп қилинған киши түркийә пуқраси болған әһвалда қайтурушқа болмайду.
Демәк: биринчидин, хитай хәлқара җинайи ишлар қануниға "тәрәп" әза әмәс. Шуңа хитай бу мәсилини хәлқара сотниң қанун-бәлгилимилири бойичә һәл қилинишини тәләп қилиш һоқуқиғиму игә әмәс. Иккинчидин, абдуқадир япчанниң аяли вә қизи түркийә пуқраси, әгәр абдуқадир япчан қайтуруп берилгән тәқдирдә аилиси орнини толдурувелиш мумкин болмайдиған ақивәтләргә дучар болиду.

(Б) қайтуруп берилиши тәләп қилинған кишиниң ирқи, дини, дөләт тәвәлики, мәлум бир иҗтимаий гуруппиға әза болғанлиқи яки сиясий қарашлири түпәйлидин сотлиниш вә тәптиш қилишқа дучар болидиғанлиқиға вә яки җазаға тартилидиғанлиқиға, қийин-қистақ вә начар муамилигә учрайдиғанлиқиға даир күчлүк гуман болған әһвалларда қайтуруп берилмәйду.

Бу нуқтида, пакистан, өзбекистан, қирғизистан, таҗикистан, непал, вийетнам, тайланд, малайшия вә һиндонезийәдин хитайға қайтурулған панаһланғучиларниң көпинчисиниң өлүм җазаси вә муддәтсиз қамақ җазасиға дуч кәлгәнлики, йәнә бәзилириниң әһвалиниң җамаәтчиликтин мәхпий тутулуватқанлиқи хәлқараға мәлум бир һәқиқәтки, буму абдуқадир япчан қайтуруп берилгән тәқдирдә техиму хәтәрлик ақивәтләрниң келип чиқидиғанлиқини испатлап берәләйду.

Шуни қайтидин тәкитләп өтүш керәкки, түркийә җумһурийитиниң бу алақидар қанунлири, қайтуруп берилиши тәләп қилинған кишиниң диний етиқади, сиясий қарашлири вә яки идеологийиси сәвәбидин қайтурулған дөләттә начар муамилигә учрайдиғанлиқиға даир күчлүк гуман шәкилләнгән тәқдирдә, мәзкур кишини қайтуруп беришкә болмайдиғанлиқини ениқ оттуриға қоймақта. Хитай дөлити болса, пүтүн дуняға мәлумки, кишилик һоқуқ дәпсәндичилики архипи интайин еғир, давамлиқ дегүдәк қийин-қистаққа алидиған ишлар вә қанунсиз, халиғанчә өлүм җазаси берилидиған әһваллар әң көп көрүлидиған бир дөләттур. Хуласиләп ейтқанда, шу нәтиҗә интайин конкрет вә рошәнки, түркийә җумһурийити җинайи ишлар қануниға бинаән абдуқадир япчанниң қайтуруп берилиши асасән дегүдәк мумкин әмәс. Бу нуқтини хитайниң билмәй қелишиму мумкин әмәс.

Шуниси бир һәқиқәтки, абдуқадир япчанниң қолға елиниши вә 40 күн ичидә хитайниң сотқа қошумчә пакит вә һөҗҗәтләрни сунуш алдида туруши, шәрқи түркистан муҗадилисини қоллайдиған пүтүн дуня мусулманлирини, болупму һәр даим түркийәниң күчийишигә вә мәвҗутлуқиға җайнамазлирини көз йеши билән нәм қилған һалда дуа қиливатқан милйонларчә уйғур мусулманлирини чоңқур әндишә вә азаблинишқа дучар қилмақта.

Дәр һәқиқәт, түркләр ата юртлирини ташлап анадолуға көчкәндин кейин уларниң йоқлуқини әң чоңқур һес қилған, азаблиқ сеғинишлар билән аһ чәккән, биз билән қәлб риштиси, етиқад вә күлтүр бирдәклики болған ата дияримиз шәрқий түркистанниң һазирқи йетим қалған вәзийитини көз алдимизға кәлтүргинимиздә, абдуқадир япчан мәсилисини һәл қилишниң анчә қейин әмәсликини асанла һес қилалаймиз."

Мақалиниң ахирида мундақ дейилгән: "америка һөкүмитиму гуәнтанамо лагеридики 25 уйғур мәһбусни хитайниң шунчә қаттиқ тәләп қилиши вә һәтта уруш тәһдитлири селишиғиму писәнт қилмастин, киши бешиға 1 милйон доллар ярдәм бериш арқилиқ албанийә вә палавға охшаш бир қанчилиған дөләтләрниң пуқралиқиға өткүзгән иди. Бу иш түркийәгиму өрнәк болалайду. Демисиму езилгән һәм миллий, һәм диний нуқтидин өз қериндишимиз болған бириниң һаятини пул билән әмәс, иманий қиммәт қарашлар билән өлчәш әҗдадлиримизниң бизгә қалдурған әң муқәддәс әхлақий мираслиридур".

Биз бу мақалини чөридигән асаста мақалиниң аптори уйғур зиялий миркамил қәшқәрли әпәнди вә истанбулда паалийәт қиливатқан қазақ түрклири тәлим-тәрбийә вә һәмкарлиқ җәмийитиниң пәхри рәиси яқупҗан билән сөһбәт елип бардуқ.
Яқупҗан түркийәниң бу қилмишлириниң һечқачан қобул қилинмайдиғанлиқини билдүрди вә наразилиқини ипадиләп: "шәрқий түркистан давасиға хизмәт қилғанлар тутулидиған иш болса, кәлсун һәммимизни тутуп түрмигә қамисун, әмма бу қобул қилинмайду" деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт