Көзәткүчиләр: «хитай, абдуреһим һейтниң видийоси арқилиқ җамаәт пикрини контрол қилмақчи болди»

Мухбиримиз ирадә
2019-02-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркчә вә инглизчә хәт киргүзүлүп, абдуреһим һейитниң һаят икәнлики илгири сүрүлгән видийодин сүрәткә елинған.
Түркчә вә инглизчә хәт киргүзүлүп, абдуреһим һейитниң һаят икәнлики илгири сүрүлгән видийодин сүрәткә елинған.
Social Media

Атақлиқ сәнәткар абдуреһим һейтниң хитай түрмисидә җан үзгәнлики һәққидики хәвәр 8-феврал күнидин етибарән түркийәдики иҗтимаий алақә васитилиридә тарқилип зор инкас қозғиған иди. Түркийә ташқи ишлар министирлиқи 9-феврал күни уйғурлар учраватқан зулум һәққидики сүкүтини бузуп елан қилған тунҗи баянатидиму абдуреһим һейитниң өлүмигә аит тарқалған хәвәрләрниң өзлирини қаттиқ қайғуға салғанлиқини билдүргән вә хитай һөкүмитидин бу қайғулириниң диққәткә елинишини тәләп қилған иди.

«Хитай һөкүмитиниң 21-әсирдә йиғивелиш лагерлирини қайтидин оттуриға чиқарғанлиқи вә уйғур түрклиригә системилиқ ассимилятсийә сиясити йүргүзүватқанлиқи инсанийәт үчүн бир бүйүк номус», дәп тәкитләнгән мәзкур баянат елан қилинип узун өтмәйла хитайниң дөләт ахбарат оргини болған «җуңго хәлқара радийоси» ниң түрк тили бөлүми абдуреһим һейитниң тирикликини илгири сүрүп бир видийо тарқатти.

26 Секунтлуқ бу видийода абдуреһим һейит өзини тонуштурғандин кейин өзиниң қанун тәрипидин гуманлиқ дәп қаралғанлиқи үчүн тәкшүрүлүш мунасивити билән тутуп турулуватқанлиқини ейтиду вә «бу йәрдә һечқандақ мәҗбурлаш яки зорлаш болмиди» дәп қошумчә қилиду.

Мәзкур видийо тарқалғандин кейин дунядики уйғур җамаити, түрк җамаити вә һәтта хәлқара ахбаратларниң күчлүк диққитини қозғиди. Бу видийо йәниму көп соалларни пәйда қилди.

Америка уйғур бирләшмиси рәиси илшат һәсән әпәнди бу һәқтә тохтилип, «юқиридики видийо арқилиқ әмәлийәттә абдуреһим һейитниң хитай һөкүмити тәрипидин тутқун қилинғанлиқи җәзимләшти» деди. У шундақла йәнә: «бу видийо униң һаят яшаватқан болуши мумкинликини ишарәт қилсиму әмма хитай бу арқилиқ 2 милйончә уйғурни лагерға қамиғанлиқидин ибарәт бир пакитни йоққа чиқиралмайду» деди.

Бу һәқтики хәвәр хәлқаралиқ ахбаратлардиму хәвәр қилинди. Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси патрик пун бу һәқтә австралийәниң «абк нәвс» қанилиға қилған сөзидә: «мән бу видийониң раст болушини үмид қилимән. Хитай даирилириниң униң һәқиқәтән сақлиқини испатлаштики бирдин-бир йоли униң аилиси билән, достлири билән вә мухбирлар билән чәклимисиз һалда сөзлишишигә йол қоюшидин ибарәт» дегән.

Бу видийониң абдуреһим һейитниң өлүм хәвири сәвәблик түркийәдә наһайитиму зор җамаәт пикири қозғалған һәм түркийә ташқи ишлар министирлиқи қаттиқ баянат елан қилип, хитайни уйғур елидики йиғивелиш лагерлирини тақашқа чақирғандин кейинла елан қилиниши диққәт қозғайдиған муһим нуқтиларниң бири болди. Көзәткүчиләрниң қаришичә, хитай һөкүмити бу видийо арқилиқ түркийәдики җамаәт пикрини контрол астиға елишни мәқсәт қилған.

Уйғурларниң вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан мутәхәссисләрдин америка корнел университетиниң антропологийә профессори магнус фискәсйөс әпәнди бүгүн радийомизға қилған сөзидә юқиридики идийәни илгири сүрди. У мундақ деди: «мениңчә, хитай һөкүмити абдуреһим һейитниң видийосини елан қилиш арқилиқ түркийәдики җамаәт пикрини контрол қилмақчи вә түркийәни мат қилмақчи болди. Чүнки, түркийә өзиниң баянатида униң өлгәнликини тилға алған. Қисқиси бу йәрдики асаслиқ мәқсәт кишиләрни қаймуқтуруш, кишиләрниң диққитини униң бир йерим йилдин буян сәвәбсиз солап қоюлғанлиқидәк бир пакиттин йөткәш вә җамаәт пикрини қаймуқтуруштин ибарәт.»

Магнус фискәсйөс әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмити түркийәдики бу зор наразилиқ инкасини көргәндин кейин қаттиқ җиддийләшкән вә қисқа вақит ичидила бу 25 секунтлуқ видийони тарқитип наразилиқ кәйпиятини юмшатмақчи болған. Гәрчә у әмди хәлқараниң бундақ тәшвиқатларға алданмайдиғанлиқини, буниң пакитларни йошуруп қалалмайдиғанлиқини билдүрсиму әмма у «абдуреһим һейит йәнә сөзләшкә мәҗбурлиниши мумкин» дәйду. У, хитай һөкүмитиниң мушуниңға охшаш җамаәт ичидә бәлгилик тәсири бар шәхсләрни мәҗбурий сөзлитиш арқилиқ уларни мәлум бир җинайәтләрни бойниға елишқа қистайдиғанлиқини әскәртип: «мән уларниң охшаш усулни абдуреһим һейитқиму ишлитишидин әнсирәватимән» деди.

У йәнә мундақ деди: «мән уларниң абдуреһим һейитни йәнә тәһдит вә қорқутуш усули арқилиқ давамлиқ сөзлитиши мумкинликидин әнсирәватимән. Хитай бәлким әмдики видийосида уни мән бир җасус, бир террорчи яки үч хил күч дегүзүши мумкин. Хитай йәнә башқиларниму сөзлитиши мумкин. Бу хитай һөкүмити давамлиқ қоллинип кәлгән бир усул. юқиридики бу қисқа видийони мән наһайити зор бир алдирашлиқ ичидила чиқирилған, дәп қараймән. Униң давами әмди чиқиши мумкин»

Хитай ташқи ишлар министирлиқи, хитайниң түркийәдә турушлуқ баш әлчиханиси вә хитай компартийәсиниң авази болған «йәршари вақти» гезити қатарлиқлар арқа-арқидин баянат вә баш мақалиләрни елан қилип, түркийә ташқи ишлар министирлиқиниң уйғурлар һәққидә қилған рәсмий баянатиға қаттиқ наразилиқ билдүрди. Улар түркийә һөкүмитиниң илгири сүргәнлириниң ялғанлиқини билдүрди.

Илшат һәсән әпәнди болса, «абдуреһим һейитқа аит җүмлиләрниң у баянатниң наһайити аз бир қисми икәнликини билдүрүп, хитай буниң билән уларниң баянатини ялғанға чиқиралмайду», дәп көрсәтти. Илшат һәсән әпәнди бу қетимлиқ вәқәдин хитайниң хәлқаралиқ бесим вә җамаәт пикиридин еһтият қилидиғанлиқини ениқ көрүвалғили болидиғанлиқини әскәртип: «мана бу, биз диққәт қилишқа тегишлик бир хуласә болуши керәк» деди вә йәниму көп дөләтләрни түркийәдәк кәскин позитсийә билдүрүшкә чақирди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт