Mutexessisler: xitayning Uyghurlar bilen xenzularni toylishishqa righbetlendürüshi xeterlik tedbir

Muxbirimiz erkin
2014-09-12
Share
milletler-ittipaqliqi-305 Sürette xitay saqchiliri ürümchidiki milletler ittipaqliqini küyleydighan bir teshwiqat wiwiskisi tüwidin ötmekte
Photo: RFA


Cherchen nahiyisining Uyghur - xitay öz - ara nikahlinishni righbetlendürüsh toghrisidiki chare - tedbiri nahiyelik hökümet torida élan qilinip, uzun'gha barmay öchürüwétilgen bolsimu, biraq mezkur chare tedbir xelq'ara axbarat wasitiliridiki qiziq nuqtilarning biri bolup qaldi.

Bu mesile heqtiki talash - tartish we munazirilerning négizi, hökümetning Uyghurlar bilen xitaylarni öz - ara nikahlinishqa righbetlendürüshi aqamdu? bu siyaset némishqa hazir otturigha qoyuldi we bu musulman Uyghurlarda qandaq inkas qozghaydu? dégen mesilige merkezleshken.

"Nyu - york waqti géziti" ning 5 - séntebir sanidiki xewer analizida, bu chare Uyghurlarning öz milliy en'enisi, tili, medeniyiti tehditke uchrawatidu, dep qarawatqan bir mezgilde otturigha qoyulghanliqigha diqqet qozghighan.

"Shinjangdiki pul tölen'gen milletler - ara toylishish siyasiti" serlewhilik xewer analizida, amérika jorjtawin uniwérsitétining proféssor jéymis milward, milletler öz - ara "Qoshulup kétish" ni, öz - ara "Singip kétish" ni dölet teshebbuskarliq bilen otturigha qoyushning xeterlik teripi barliqini agahlandurup, Uyghurlar yaki xitayni tenqid qilghuchilar buni Uyghurlarni xitay medeniyitige assimilyatsiye qilish, Uyghurlarni xitaylashturush tirishchanliqi, dep qaraydighanliqini ilgiri sürgen.

Oxshashla shu serlewhilik xewer analizida yene, awstraliye mélborin la trob uniwérsitétining jem'iyetshunasliq léktori jéymis léybold, bu chare 2 - nöwetlik merkizi hökümet "Shinjang xizmet yighini" da otturigha qoyulghan milletler öz - ara "Alaqilishish, almishish we ariliship kétish" ni kücheytish chaqiriqining yerlik siyasettiki ipadisi, dep tekitligen.

Amérikida olturushluq xitay iqtisad penliri mutexessisi, weziyet analizchisi xé chinglyen xanimning qarishiche, bu charining qanchilik ünüm béridighanliqi gumanliq bolup, u Uyghurlarning qarshiliqigha uchrishi mumkin.

Xé chinglyen mundaq dédi: junggo hökümitining bu siyasiti nöwette shinjangdiki milliy ziddiyetning intayin keskinlikini közde tutup chiqirilghan siyaset. Tarixtin qarighanda ötmüshtiki fé'odal xanidanliqlar bu xil siyasetni qollighan. Biraq bu yerde mundaq bir mesile bar. Üstünlükni igilep turghan milletler öz'ara toylishishni buni qollap, bu arqiliq özining menpe'etini kapaletke ige qilghan. Ziddiyet we sürkilishni azaytip kelgen. Biraq, ajiz orundiki milletler buninggha izchil qarshiliq qilip kelgen. Chünki, ular özining milliy alahidiliki, musteqilliq arzulirining ghayib bolushidin ensireydu. Shunga, bu nahayiti murekkep bir jeryan, u pütün dunyada mewjut ziddiyet. Shunga, buning aqiwiti qanchilik tesir peyda qilidighanliqini hazir tesewwur qilghili bolmaydu. Bu, Uyghurlarning buni qanchilik qobul qilalaydighanliqigha baghliq. Méningche, bu Uyghurlarning qarshiliqigha uchrishi, bolupmu jenubtiki wilayetlerning eng qattiq qarshiliqigha uchrishi mumkin.

Biraq, türkiye hajitepe uniwérsitétining dotsénti, türkiye istratégiyelik chüshenchiler merkizining tetqiqatchisi doktor erkin ekremning qarishiche, bu chare xitay közligen netijini bermeydu.

Doktor erkin ekrem mundaq dédi: bu, Uyghurlarni hem milliy hem diniy jehetlerde özini küchlendürüshke téximu tirishchanliq körsitishke élip baridu. Chünki, hazir Uyghurlarda bundaq qilmisa özining yoqap kétidighanliqini tonughan Uyghurlar barghanséri köpiyiwatidu. Uningdin bashqa xitayning sherqiy türkistanda yürgüzüwatqan siyasitidin tüpeyli ayrimichiliq kemsitish nahayiti éghir bir nuqtigha keldi. Shunga sherqiy türkistandiki Uyghurlar öz - ara bir - birige yardem qilmisa, bir - biri bilen ittipaqlashmisa yoqap kétidighanliqini tonup yetkendek qilidu. Shunglashqa, xitayning bésimi qanchilik küchlük bolghanséri, Uyghurlarning milliy qurulma we milliy tuyghusi shunchilik küchlinidu, dep oylaymen.

Erkin ekremning körsitishiche, xitay bilen Uyghur otturisidiki bölünüsh xeterlik derijige bérip yétip, ikki millet otturisidiki ziddiyet öz - ara nepretke aylan'ghan. Shunga, xitayning bu chare tedbiri kech qaldi.

U mundaq dédi: sherqiy türkistanda Uyghurlar bilen xitay otturisidiki bu ziddiyet bir - birige ishenmesliktin tereqqiy qilip, bir - birige düshmenlik nuqtisigha kélip boldi. Meyli dindarlar bolsun, meyli dehriyler bolsun, hazir héchkim xitaygha ishenmeydu. Shundaqla xitaymu Uyghurlargha ishenmeydu. Shunglashqa ürümchidin bashlap, aqsu, qeshqer, ghulja qatarliq nopus köp yerlerde, xitay - bilen Uyghurlar yashaydighan rayonlar asta - asta ikkige bölünüwatidu. Bundaq ehwal herqandaq bir dölette xeterlik ehwal.

Xé chinglyen xanimning qarishiche, bu siyasetning éqish - aqmasliqi, xitay kompartiyesi közligen netije bérish - bermesliki yenila Uyghurlarning bu siyasetke qandaq inkas qayturidighanliqigha baghliq.

U mundaq dédi: birinchi, bu xil yat milletlerning öz - ara toylishish ehwali xelq'ara we junggo tarixida ilgiri yüz bergen tejribe. Kompartiye hazir shinjangdiki milliy mesilini hel qilish üchün bu siyasetni qollinip, tarixtiki tejribilerge yéqinlashti. Ikkinchi, kompartiye hazir körünüshi chirayliq bir topni qarshi terepke atti. Biraq mesile, Uyghurlarning bu topni qandaq élishi. Uyghur xelqining bu xil assimilyatsiyege qayturghan inkasining qanchilik küchlük bolushi. Mesilen, Uyghur jama'iti astirtin xenzular bilen toy qilishni chekleydighan - cheklimeydighanliqi bu yerdiki mesilining achquchi. Héchkim Uyghurlargha wakaliten wede bérelmeydu. Üchinchi mesile, Uyghurlardiki musteqilchi küchler yaki assimilyatsiyege qarshi turghuchilar bu mesilide duch kélidighan tosqunluq. Chünki, bu yene bir jehette kishilik hoquqqa bérip taqilidu. Xelq'ara kishilik hoquq ölchimide yat milletlerning öz ara erkin toylishish, nikahlinish hoquqi qoghdilidu. Buninggha qarshiliqi qilish bu ölchemge xilap, shunga, Uyghurlarning aldidiki nahayiti qiyin bir mesile.

Biraq Uyghur pa'aliyetchilirining qarishiche, xitayning mexsus belgilime chiqirip, yat milletlerni öz ara toylishishqa qistishi, öz'ara toylashqan Uyghur - xitaylargha we ularning perzentlirige alahide siyasiy, iqtisadiy imtiyazlarni bérishke wede qilishi, xelq'ara kishilik hoquq we alaqidar xelq'ara ehdinamilerdiki kishilik tallash erkinlikige qilin'ghan zor buzghunchiliq.

Cherchen nahiyesi chiqarghan belgilimide, öz'ara toylashqan Uyghur - xitay a'ililerge 5 yil her yili ming10 som xelq puli, yilda 3200 dollar dawalinish yardem puli, perzentlirige her yili 500 som oqush yardem puli we aliy mektepke kirgen Uyghur - xitay perzentlirige her yili 800 som yardem bérilidighanliqini bildürgen. Shuning bilen birge, ularning siyasiy, ishqa orunlishish we bashqa ijtima'iy parawanliq qatarliq imtiyazlargha érishidighanliqini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet