“америка немишқа шинҗаңни хитайдин бөлүвәтмәкчи? ” намлиқ видийода әкс әткән хитай тәшвиқати (1)

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2024.02.01
xj-parchilash-xitay-teshwiqati-li-jingjing Хитай йәр шари телевизийә мухбири ли җиңҗиң X тә тарқатқан “америка немишқа шинҗаңни хитайдин бөлүвәтмәкчи?” намлиқ видийониң екран кәсмиси. 2024-Йили январ.
Photo: RFA

Америка башчилиқидики ғәрб дөләтлири хитайниң уйғур районида һелиһәм давамлаштуруватқан мустәмликичилик сиясити вә қәбиһ җинайәтлирини “давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқ” дәп атаватқан бу күнләрдә, хитай һөкүмити бир яқтин б д т кишилик һоқуқ кеңиши йиғиниға ғайәт зор сандики вәкилләр өмики әвәтип, өзиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ җинайитини инкар қилишқа урунса, бир яқтин хитай йәр шари телевизийә тори (CGTN) ға охшаш көп тиллиқ таратқулири һәмдә X (тивиттер) ға охшаш хәлқара иҗтимаий алақә васитилири арқилиқ америкаға қарши тәшвиқат һуҗумлирини күчәйтмәктә.

Ютуб, инстаграм, X қатарлиқ дуняға даңлиқ иҗтимаий алақә торида хитайниң тәшвиқатини қилиш билән билингән, хитай йәр шари телевизийә қанили мухбири ли җиңҗиң 28-январ күни ютуб қанилида вә X да “америка немишқа шинҗаңни хитайдин айривәтмәкчи? ” дегән темида бир видийо елан қилған.

Ли җиңҗиң бу видийода: “американиң немишқа шинҗаңни хитайдин бөлүвәтмәкчи болғанлиқини биләмсиз? чүнки шинҗаңниң гио-сиясий орни бәк муһим. Шинҗаң қәдимий йипәк йолиниң муһим түгүни иди, һазир болса ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушиниң ғәрбкә ечилған дәрвазиси болуп, ‛шәрқий асия, оттура асия, ғәрбий асия вә явропаға тутишиду‚ дәп келип, арқидинла американи әйибләп мундақ дәйду: “америка һөкүмити билән ғәрбтики бир қанчә дөләт нәччә он йилдин буян террорлуқ, уруш вә малиманчилиқ үчүн нәччә милярд доллар сәрп қилди. явро-асияни парчилап униңға өзлири хоҗа болмақчи болди. Һалбуки, хитайниң ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулуши бу районниң ул әслиһә қурулуши вә иқтисадиға тәрәққият елип кәлмәктә” .

Ли җиңҗиң бу видийосида американи уруш вә малиманчилиқниң баш сәвәбкари, хитайни болса тинчлиқ вә тәрәққият елип кәлгүчи қилип көрситишкә урунған. ютуб қанилиға чиқарған бу видийосиниң астиға язған биринчи инкасида: “шинҗаңда ирқий қирғинчилиқ йоқ, шинҗаңда намратлиқ, террорлуқ қалмиди, шуңа униң истиқбали парлақ” дәп язған. Униңға қарши инкас язғучилар “сән коммунист хитайниң зувани икәнсән” дәп әйиблигән һәмдә хитай каттибиши ши җинпиң 2013-йил ‛бир бәлбағ бир йол‚ қурулушини елан қилип, 2014-йилиға кәлгәндә уйғур районида ирқий қирғинчилиқниң баш көтүргәнликини язған. Ли җиң җиң X да елан қилған видийоғиму қарши инкаслар чүшкән болуп, лиюксембургдин иван исимлик бирәйлән “хитай, ирқий қирғинчилиқни тохтат! ” дәп язғанда, ли җиңҗиң дәрһал инкас йезип, “шинҗаңда ирқий қирғинчилиқ йоқ, ғәззәдики ирқий қирғинчилиқни тохтат” дәп язған. Һалбуки, бүгүнки дуняға уруш малиманчилиқи елип келиватқан дөләт русийә, уруш тәһдити пәйда қиливатқан дөләт хитай болуп, хитайниң йәнә уйғур районида елип бериватқан җинайити америка башчилиқидики демократик дөләтләрдә ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши ишләнгән әң чоң җинайәт дәп қаралмақта.

Америкадики сиясий анализчи андерис кор радийомизға қилған сөзидә, хитайниң бу тәшвиқат видийосиниң американи нишанға елиш сәвәбиниң дәл американиң бу ирқий қирғинчилиқни һәммидин бәк тәкитлиши икәнликини билдүрди. У мундақ деди: “бу видийода кичиккинә болсиму бир растчиллиқ бар, биринчидин америка уйғурлар дуч кәлгән ирқий қирғинчилиқ һәққидә һәммидин көп аваз чиқарди. Иккинчидин, бу видийо хитайдәк мустәбит бир дөләтниң тәшвиқати, хитай йәр шари телевизийәси дәл шундақ тәшвиқатларни қилиду. Бу аял дәл хитайда йүз бериватқан ирқий қирғинчилиқни йошуруш үчүн буни қиливатиду” .

Америкадики сиясий анализчи гордон чаң бу һәқтә мундақ дәйду: “хитай һөкүмити уйғур вә башқа түркий милләтләргә ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватиду; хитайниң уларни кәң көләмдә қамап қоюши, қийниши, хорлиши, өлтүрүши вә башқа қәбиһ қилмишлири инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүриду. Хитайниң җинайәтлири 3-империйә (һитлер германийәси) дин буян һөкүмәт тәрәптин елип бериливатқан әң қорқунчлуқ җинайәттур. Шуңа хитай компартийәсиниң өзини ақлайдиған һеч қандақ асаси йоқ, әмма улар йүзини даптәк қилип ялған сөзләйду, раст гәп қилидиғанларға зәрбә бериду” .

Ютуб қанилида 62 миңдин көп әгәшкүчиси болған вилогер ли җиңҗиң X да өзини хитайниң “бир бәлбағ бир йол” қурулушини тәтқиқ қилғучи гио-сиясий анализчи дәп тонуштурған болуп, көпинчә видийолирида хитайниң оттура асия вә африқида елип бериватқан қурулушиниң нәқәдәр “катта, улуғвар” икәнликини мәдһийәләп кәлгән. Һалбуки ғәрб дөләтлири “хитайниң қәрз тузиқи” дәп атаватқан бу қурулушниң явропада қарши елинмиғанлиқи, италийәниң униңдин чекинип чиққанлиқи мәлум.

Ли җиңҗиң бу видийосида, хитайниң “бир бәлбағ бир йол” қурулушиниң уйғурлар вә оттура асия хәлқигә бәхт елип келиватқанлиқини, шуңа бу районда “уруш вә террорлуқ” йүз беришкә һечқандақ сәвәб қалмиғанлиқини, шуңа американиң бир пилан түзүп, уйғурларни козир қилип хитайни парчилашқа урунуватқанлиқини, шу арқилиқ хитайниң тәрәққиятини бесишқа вә вәйран қилишқа урунуватқанлиқини тәшвиқ қилған.

Көплигән торәһли буниң ишәнчлик хәвәр әмәс, опочуқ тәшвиқати икәнлики, өз ичигә алған мәзмунлириниң қайил қилиш күчиниң йоқлуқи һәққидә пикир баян қилған.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, тарих пәнлири доктори әркин әкрәм бу видийода хитай һөкүмитиниң бурунқидәкла өз гунаһини йошуруш, нишанни америкаға қаритиш, диққәтни америкаға бураш хаһиши ипадиләнгәнликини билдүрди.

Йәнә бир җәһәттин хитай һөкүмити американиң дуняға йүзләнгән әркин таратқулири вә иҗтимаий алақә торидин пайдилинип америкаға қарши тәшвиқат елип бериватқан болуп, америкалиқ анализчи андерс кор бу видийони көргәндин кейин X да язған инкасида, хитайға бундақ пурсәт бәрмәслик керәкликини билдүрүп мундақ язған:

 “хитай һөкүмити тивиттерни (X) ни хитайда ишлитишкә йол қоймайду,-ю, америка һөкүмити немишқа хитайниң тивиттердин пайдилинип дөләт тәшвиқати елип беришиға йол қойиду? биз өзара учур алмаштурушимиз, бир тәрәплик тәшвиқат елип беришқа йол қоймаслиқимиз керәк; пикир әркинлики бу йәрдә өзини ақлаш баһаниси болмаслиқи лазим. Хитайниң тәшвиқати һәргиз пикир әркинлики әмәс, әмма униң тәшвиқатчилири алидиған мааш сайлам һоқуқи болмиған хитайлар төлигән баҗдин елиниду. У йәрдә әркинлик йоқ. Биз коммунист хитайға техиму қаттиқ қанун қоллинишимиз керәк яки бизгә йеңи сиясәтчиләр керәк. Бу ишта йерим йолда бәл қоюветишкә һәм ушшақ қәдәмләр билән меңишқа болмайду” .

Андерис кор радийомизға қилған сөзидә бу һәқтә мундақ дәйду: “бу видийони көрүп мән шуни ойлидим, америка һөкүмити пикир әркинлики пиринсипимизға асасән, хитай тәшвиқат органлириниң тивиттерни ишлитишигә йол қоюп, тивиттерниң хитайда чәклинишигә қарап туруши керәкму? чүнки биз уларниң бизгә төһмәт қилишиға йол қоюватимиз, әгәр бу видийо тик токта тарқалса нурғун яшлар көриду, тивиттерни қоллиниватқан хитай яшлири көриду. Биз сиясәтчиләрниң өзара тәсир көрситиш җәһәттә хитайға техиму қаттиқ қол болушиға моһтаҗ” .

Хитай мухбири ли җиңҗиң американиң, йәни мәркизий ахбарат идарисиниң әсли мәқситиниң кишилик һоқуқни баһанә қилип, уйғурларни козир қилип қоллиниш икәнликини тәшвиқ қилған, мутәхәссисләр буниң хитай тәрәптин базарға селиниватқан сәпсәтә икәнликини баян қилди. Бу һәқтики мулаһизини пирограммимизниң 2-қисмида аңлиғайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.