Amérika bilen xitay munasiwetlirining ötmüshi, bügüni we kelgüsi heqqide muhakime yighini ötküzülgen

Muxbirimiz jewlan
2022-04-01
Share
Jow baydén bilen shi jinpingning sin arqiliq söhbetlishi'ishning netijisi néme boldi? Amérika prézidénti jow baydén aqsarayda xitay dölet re'isi shi jinping bilen sin arqiliq söhbetleshmekte. 2021-Yili 15-noyabir, washin'gton.
REUTERS

Amérikaning xitaygha qaratqan siyasiti 30 yil özgermey kelgen bolup, tramp dewrige kelgendila jiddiy özgirish bolghan. Soda urushi, korona wirusi, xitayning jenubiy déngizdiki ighiwagerchiliki, armiyeni zamaniwilashturushi, kishilik hoquqni éghir depsende qilishi amérikani xitaygha bolghan siyasitini özgertishke mejburlighan. Bügünki künde amérika hökümitining xitaygha yürgüzgen siyasitide ortaq yéngi tonush hasil boldimu? amérika yene xitaygha qandaq yéngi we muhim siyaset qollinishi mumkin?

Yéqinda amérika karxanichilar tetqiqat orni tramp hökümiti we baydén hökümiti mezgilide wezipe ötigen amérika dölet xewpsizlik kéngishining xitay ishlirigha mes'ul sabiq diréktorliridin iwan kanapati(Ivan Kanapathy), liza tobin (Liza Tobin), matéw turpin (Matthew Turpin) qatarliqlarni teklip qilip, amérika bilen xitay munasiwetlirining ötmüshi, bügüni we kelgüsi toghruluq muhakime élip barghan.

Muhakime qatnashquchiliri aldi bilen özlirining kesip we xizmet tejribisini sözligen, andin amérikaning qandaq qilip xitay bilen jiddiy istratégiyelik riqabet basquchigha kirgenlikini chüshen'genliki heqqide muhakime élip barghan.

Matéw turpin ependi amérikaning özining iqtisadiy siyasitini tüptin özgertish arqiliq xitaygha qollinidighan wasite we siyasetlerni xitay bilen boluwatqan iqtisad, téxnika, sana'et riqabitige maslashturush kéreklikini tekitligen.

Matéw turpin amérika bilen xitayning téxnika, iqtisad, soda, sana'et saheliridiki riqabetning asasliq salmaqni igileydighanliqini, bolupmu öz'ara menpe'et yetküzüshni asas qilghan iqtisadiy munasiwetning hazir riqabet tüsini alghanliqini, téxnika we soda-sana'et sahesidiki riqabetning amérikagha paydisiz boluwatqanliqini bildürgen we mundaq dégen: “Kelgüsidiki ehwalimiz qandaq bolidu dégende, biz xitay bilen hemkarlishishimiz mumkin. Emma biz hazir xitay bilen uzun muddetlik riqabet halitide turuwatimiz. Xitay bilen riqabetlishish üchün amérika üch türlük siyasetni chong tutushi kérek, u bolsimu dölet xewpsizliki, kishilik hoquq we iqtisadtin ibaret. Biz siyasette özgirish peyda qilishimiz, hazir boluwatqan ishlarni ashkare muhakime qilishimiz kérek”.

U amérikaning 15 yildin artuq térrorluq bilen küresh qilish jeryanida xitaygha purset yaritip bergenlikini, xitay bilen bolidighan riqabetni emdi küntertipke élip kelgenlikini bildürgendin kéyin, mundaq dégen: “Tüp négizidin éytqanda, dölet mudapiyemiz we herbiy ishlar nuqtisidin éytqandimu biz özimizning iqtisadiy siyasitini tüptin özgertishimiz, nishanni xitay bilen boluwatqan riqabetke qaritishmiz, andin öz wasitilirimiz, ish tertipimiz we siyasetlirimizni bu riyalliqqa maslashturushimiz kérek”.

Liza tobin xanim xitay bilen amérikaning munasiwitige istratégiyelik riqabet nuqtisidin emes, belki sistémiliq riqabet nuqtisidin qarash kéreklikini bildürüp mundaq dégen: “Menche, istiratégiyelik riqabet heqiqeten amérika bilen xitay munasiwitining asasliq alahidiliki, bu heqte ortaq tonush hasil bolmaqta. Emma riqabet dégen bu söz manga köre bazar riqabitini bekrek körsitidu. Shunga bu söz xitay bilen démokratik döletler otturisidiki munasiwetni taza yaxshi ipadilep bérelmeydu. Ikki terep oxshimighan qa'ide we qimmet qarash bilen riqabetlishidu. Biz xitay bilen belkim kélimat özgirishi dégendek yer shari xaraktérlik mesililerde hemkarlishishni ümid qilsaqmu, xitay yenila özining bilginini qilidu, bizning ümid qilghinimizdek inkas qayturmaydu”.

Liza tobin xanim yene amérikani xitaydin üstün qilidighan riqabet küchining xususiy karxanilardin kélidighanliqini bildürüp mundaq dégen: “Bizning yenila eng chong iqtisadiy gewdimiz bar, meblegh sélish yolimiz rawan, amérika hökümiti xususiy karxanilargha dawamliq yardem bérishi kérek, xitaydimu xususiy karxanilar bar, lékin ular heqiqiy menidiki xususiy karxanilar emes”.

U yene amérikaning teminlesh liniyesi we bashqa bezi sahelerde xitaygha béqinip qalmasliqi kéreklikini, ikki dölet otturisidiki sistémiliq riqabetning asasliq éqim bolidighanliqini, buninggha yüzlinish üchün hökümet organliri, shirket we iqtisadshunaslarning kelgüside téximu janliq, heriketchan bolushi kéreklikini otturigha qoyghan.

Matéw turpin xitayning ashliq, énirgiye we yérim ötküzgüch qatarliq sahelerde amérikagha tayinidighanliqini, amérikaningmu xitay malliridin ayrilalmaydighanliqini, bu xil béqindiliqning her ikki döletning riqabet küchini ashuridighanliqini, buning uzaq mezgillik istratégiyelik riqabet we istratégiyelik muqimliqqa paydiliq bolushi mumkinlikini ilgiri sürgen.

Kanapati ependi téxnikining qandaq qilip xitay bilen amérika munasiwetlirining muhim nuqtisigha aylan'ghanliqini, chünki uning ikki döletning iqtisad, herbiy, diplomatik munasiwetlirige chong tesir körsitidighanliqini chüshendürgen.

Uning qarishiche, pen-téxnika bir döletning tereqqiyatini we herbiy küchini belgileydighan muhim nerse bolup, xitay téxnikida amérika bilen tenglishish, hetta uningdin éship kétish üchün xilmu xil wasitilerni qollinip kelgen. Amérika téxnika shirketliri xitaygha meblegh sélish jeryanida xitayni téxnika bilenmu teminleshke mejbur bolghan, yéqinqi yillardin buyan amérikaning xitaygha bezi muhim téxnikiliq mehsulatlarni éksport qilishni cheklishi xitaygha éghir zerbe bolghan. Téxnika axiriqi hésabta dölet xewpsizlikige chétilidighan muhim amil bolghini üchün, amérika bu jehettiki üstünlükini dawamliq saqlishi, kommunist xitay hökümitining ilghar téxnikidin paydilinip, zorawanliq qilishigha imkaniyet yaritip bermesliki kérek iken.

Matéw turpin buninggha qoshumche qilip mundaq dégen: “Téxnika, bolupmu uchur téxnikisi, ijtima'iy taratqu saheliride xitay özi kontrol qilalmaydighan shirketlerning xitay bazirida tereqqiy qilishigha peqet qiziqmaydu. Menche, köpligen amérika shirketliri, bolupmu mushu sahediki shirketler xitayning cheklimisini, xitayning bazirigha yéqin kelgüsidimu kirelmeydighanliqini bilidu”.

Matéw turpinning qarishiche, kommunist xitayning tereqqiyati tégi-tektidin alghanda, özini qoghdashni meqset qilghan tereqqiyat iken. U mundaq dégen: “Biz bu nuqtini hés qilishtin awwal ular téxi özlirining yetmekchi bolghan meqsitige yételmidi. Shunga menche bu uzun we japaliq riqabet. Shundaqtimu biz bu pursitimizdin nahayiti ümidwar bolushimiz kérek”.

Axirida muhakimige qatnashquchilar anglighuchilarning so'allirigha jawab bergen, bu so'allar rusiye-ukra'ina urushining teywen'ge we amérika bilen xitay munasiwitige körsitidighan tesiri, xususiy shirket we karxanilarning amérika bilen xitayning iqtisadiy munasiwitide oynaydighan roli qatarliq mesililerni öz ichige alghan.

Liza tobin xanim okra'ina urushining amérika bilen xitay munasiwitige körsitiwatqan tesiri heqqide toxtilip, mundaq dégen: “Melum menidin éytqanda, bu urush biz goya soghuq munasiwetler urushini bashtin kechürgen'ge oxshash, tarixiy mélodiyening bir parchisidur. Ukra'ina weziyiti bizge xitay heqqide qandaq sawaq berdi? menche, buningda yaxshi-yaman terepler bar. Yaxshi teripi, biz yawropa we bashqa tereqqiy qilghan eller bilen birlikke kélip, putinni iqtisadiy jehettin qattiq jazaliduq. Yaman teripi, biz nöwiti kelse xitayghimu bu jazani qollinimiz dewatimiz, xitaymu bizge iqtisadiy urush qozghishi mumkin, bu jehette uning tesiri rusiyeningkidin yaman bolidu. Shunga bizning qilidighan ishimiz, xitaygha muhtaj tereplirimiz, shirket we hökümet qayta qarap chiqishqa tégishlik yerlirimizni közitish we inchke tekshürüshtin ibarettur”.

Amérika karxanichilar tetqiqat orni amérikadiki démokratiye we karxanichilar erkinlikini ilgiri sürüp, amérikaning küchi we dunyagha yétekchilik qilish iqtidarini östürüshni nishan qilghan ammiwi siyaset aqillar merkizi bolup, ilgirimu bir nechche qétim amérika bilen xitay munasiwitining ötmüshi, bügüni we kelgüsi toghruluq muhakime yighinliri ötküzgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet