Amérika bilen xitay munasiwetlirining aqiwiti qandaq bolidu?

Muxbirimiz jewlan
2022-05-06
Share
Chin gangning jawabi b d t kishilik hoquq komitétning xitayda musteqil tekshürüshke ruxset qilinmaydighanliqi heqqidiki gumanni kücheytiwetti Amérika tashqi ishlar ministiri antoniy billinkén ependi “Bérmining irqiy qirghinchiliq yoli” körgezmisini körgendin kéyin söz qilmaqta. 2022-Yili 21-mart, washin'gton.
REUTERS

Amérikaning xitay bilen bolghan munasiwiti ukra'ina krizisidin kéyin téximu yamanlishishqa bashlighan bolup, amérikaning siyaset belgiligüchiliri xitayning buningdin kéyinmu amérika bilen her jehettin düshmenlishishke qarap mangidighanliqini tonup yétip uninggha qarshi tedbir élishqa bashlighan. Bular idé'ologiye jehette xitayning démokratiye yoligha mangidighanliqigha ishenmeslik, halqiliq téxnika we iqtisad jehette xitaydin mutleq üstün turush, xitayning rusiye bilen birliship rezillik ittipaqi shekillendürüshige yol qoymasliq qatarliq jehetlerde köprek ipadilenmekte iken.

“Washin'gton pochtisi géziti” 4-may obzor élan qilip, amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkénning amérika hökümitining xitaygha qaritidighan istratégiyelik siyasiti heqqide sözleydighan nutqining muhim mezmunini ashkarilighan bolup, ukra'ina urushidin kéyinki bu weziyette amérika hökümitining emdi xitayni eng asasliq reqib dep qaraydighanliqi ochuq körsitilgen.

Amérikadiki kor analitik tetqiqat merkizining qurghuchisi doktor andérs kor (Anders Corr) bu heqte bizge élxet arqiliq qayturghan inkasida mundaq dédi: “Amérikaliqlar axir xitay kompartiyesining tehditini hés qildi. Ümidim shuki, biz mumkinqeder téz heriket qollinip bu tehditni bésiqturushimiz kérek, eger ötmüshtin sawaq élishimiz bundaq asta bolsa, sel kéchikken bolimiz”.

Amérikadiki rend siyaset tetqiqat merkizining xitay ishliri analizchisi, doktor timesi hit (Timothy R. Heath) Amérikining bu mesilige del waqtida inkas qayturghanliqini bildürüp mundaq dédi: “Méningche, amérika hökümitining bundaq bir signalni bérishi zörür idi hem buni waqtida berdi. Hazir rusiye hemme ademning diqqet merkizige aylandi. Halbuki, amérika hökümiti éniq körsitip ötkendek, xitay hazir amérika üchün éytqanda eng chong, eng muhim we uzaq muddetlik reqibdur”.

Teywende chiqidighan “Erkinlik géziti” torida élan qilin'ghan bir maqalide xitayning hazirqi dölet tüzümini özgertmeslikining aqiwiti chongqur tehlil qilin'ghan bolup, uningda mundaq déyilgen: “50 Yildin buyan amérika bashchiliqidiki gherb elliri xitayning hakimiyet tüzümini özgertishni meqset qilmidi, belki xitayning 2-dunya urushidin kéyin shekillen'gen dunya tertipi we xelq'ara qa'idige boysunushini telep qildi. Mushu meqsette amérika gherb ellirige yétekchilik qilip, xitayning islahat élip bérishi we ishikni sirtqa échiwétishige yardem qildi؛ xitaygha köplep meblegh sélish we sodida étibar bérish arqiliq uni xelq'ara iqtisad sistémisigha élip kirdi. Emma 2012-yil shi jinping textke chiqqandin kéyin, amérika siyasiyonliri xitaygha qaratqan kona siyasetning aqmighanliqini, belki uningdin qalghan yoshurun apetning qayta bash kötürgenlikini kördi. Xitay iqtisadining güllinishi xitayning herbiy küchini ashurdi, shi jinpingning ‛xitay chüshi‚ bolsa amérikagha xiris qilidighan sho'argha aylinip qaldi”.

Xitay rehberlirining amérikagha qaratqan siyasiti shi jinping dewrige kelgende tüptin özgergen bolup, kommunist xitay hökümiti esli mahiyitini ashkarilighan. Maqalide bu heqte mundaq déyilgen: “Déng shyawping, jang zémin, xu jintaw qatarliqlar xitayning zomiger bolmaydighanliqi, kelgüsidimu zomiger bolmaydighanliqini jakarlighanidi. Emma bu gepler, hetta xitayning mexpiy güllinishi shi jinping dewrige kelgende “Jeng börisi” diplomatiyesige orun boshatti. “Gherbning ajizlishishi bilen sherq küchlendi” dep oylap telwileshken shi jinping kungzi instituti, bir belwagh bir yol, xu'a wéy, shinjang, xongkong mesililirini peyda qilip, gherbning xitaygha bolghan köz qarishini derhal özgertti. 2017-Yli, tiramp textke chiqip bir yil ötmeyla élan qilin'ghan amérika dölet xewpsizliki istratégiyesi doklatida xitay bilen rusiye asasliq reqib dep körsitilgenidi. Emdilikte rusiye ukra'inagha hujum qilghandin kéyin, xitay amérikaning birdinbir reqibige aylinidighandek turidu”.

“Amérika awazi” ning 28-aprél bergen xewiridin qarighanda, amérika dölet mejlisi 27-aprél küni jumhuriyetchiler partiyesidin bolghan kéngesh palata ezasi andi bar (Andy Barr) otturigha qoyghan “Amérikaning rusiyege yürgüzgen imbargosigha shi jinpingning qandaq tosqunluq qilghanliqini bahalash qanun layihesi” ni 394 awaz bilen maqullighan. Shi jinpingning ismi kirgüzülgen bu qanun layihesining telipi boyiche bolghanda, amérika tashqi ishlar ministirliki bu qanun küchke ige bolup 30 kündin kéyin amérika dölet mejlisige doklat sunup, xitay bilen rusiyening qandaq hemkarlashqanliqi, xitayning rusiyege yardem bergen-bermigenliki yaki rusiyening xelq'ara jazadin qéchip qutulushigha yardem qilghan-qilmighanliqi toghrisidiki ehwallarni melum qilidiken.

Kéngesh palata ezasi andi bar (Andy Barr) dölet mejlisi yighinida söz qilip: “Bizge xitay bilen rusiyening qandaq hemkarlashqanliqigha da'ir toluq bir doklat kérek, shundila xelqni buningdin xewerdar qilalaymiz hemde qanun tüzgüchilerning amérikaning gé'o-siyasiy riqabette utup chiqishi üchün asas sélishigha yardem béreleymiz, amérikaning hazir bu yéngi rezillik oq béshigha taqabil turidighan waqti keldi” dégen.

Doktor timesi hit bu qanun layihesi heqqide toxtilip mundaq dédi: “Amérika dölet mejlisi maqullighan bu qanun layihesi shi jinpingning xaraktérini békitti, emma amérika hökümiti xitayni téxi resmiy halda ‛rezillik oq merkizi‚döletliri qatarigha kirgüzmidi. Bu qanun layihesi shuni körsitiduki, amérika hökümiti xitayning rusiyege herbiy yardem bergen-bermigenlikini tekshürüshke alahide köngül bölüshi kérek. Bu öz nöwitide xitayni rusiyege herbiy yardem bérishtin, shu arqiliq ukra'inadiki bu échinishliq we azabliq urushni uzartiwétishtin agahlandurghanliq hésablinidu”.

Istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi amérika dölet mejlisi shi jinpingning ismini atap turup bu qanun layihesini maqullishining shi jinpingning siyasiy teqdirige körsitidighan tesiri heqqide toxtaldi. Uning bildürüshiche, shi jinpingning qayta saylinishigha tesiri körsitidighan eng chong amil rusiyening ukra'inagha qilghan hujumining aqiwiti we xitayning ichki qismidiki kirzislar iken.

Roytrés agétnliqining xewer qilishiche, 4-may küni amérika dölet mejlisi amérikaning yérim ötküzgüchlük özek yasash sana'itige 52 milyard dollar yardem puli bérish arqiliq amérikaning bu sahediki mutleq üstünlükini saqlap, xitay bilen bolghan riqabette utup chiqish mesilisini muzakire qilishni bashlighan. Andérs kor ependi bu heqte yollighan jawab xétide mundaq deydu:

“Kompyutér öziki iqtisad we herbiy sahede qollinilidighan muhim téxnika bolup, bolka qaqlash mashinisidin tartip awazdin téz uchidighan bashqurulidighan bombilarghiche ishlitilidu, kimning özek téxnikisi ilghar bolsa shunche ésil mehsulatlarni ishlepchiqiralaydu we iqtisad, herbiy sahede bashqilardin üstün turalaydu. Biz buninggha oxshash halqiliq téxnikilarni tereqqiy qildurushqa yardem béripla qalmastin, xitayning astirittin buzghunchiliq qilip, erzan malliri arqiliq bizning yasash kespimizni weyran qilishigha, andin mehsulatni kontrol qilip mal bahasini östüriwétishige yol qoymasliqimiz kérek”.

Doktor erkin ekrem ependimu yérim ötküzgüchke oxshash halqiliq téxnikilarning bir döletning riqabet küchini belgileydighan muhim amil ikenlikini bildürdi.

Andérs kor ependi xitay bilen amérika munasiwetlirining kelgüsi heqqide toxtilip mundaq deydu: “Xitay menggü özinila tallaydu we dunyagha xoja bolushqa urunidu, buning üchün u 1970-yildin béri amérika bilen dost bolup iqtisadta küchliniwaldi. Andin rusiye bilen birlishiwélip arqimizdin xenjer urdi. Ukra'ina urushidin kéyin ruslarning arqisidin xenjer urushi mumkin, putin buningdin ensireydu, chünki u yiraq sherqtiki qoshunini ukra'inagha ewetip ölümge tutup berdi, herbiy küchi ajizlashti”.

Doktor erkin ekrem ependimu xitayning her waqit purset kütüp turuwatqanliqini, eger rusiye bu urushta meghlup bolsa, amérika bilen yarishiwélishi mumkinlikini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet