Архиплар шундақ дәйду

Обзорчимиз абдувәли аюп
2020-08-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Уйғуряр фонди» торбети.
«Уйғуряр фонди» торбети.
Uyghuryar.org

2019-Йили декабирниң башлиридин 2020-йили майғичә норвегийәдә турушлуқ уйғуряр фонди истанбулда зиянланғучилар архипини турғузуп чиқти. Архипқа тутқун, ғайип вә кесим қилинған 4577 нәпәр уйғурниң кимлик учурлири, зиянкәншликкә учриған орни, вақти, сәвәби вә һазирқи әһвали, шундақла гуваһлиқ бәргүчиниң кимлик учурлири киргүзүлди. Мәзкур тәтқиқатқа түркийә вә норвегийәдин болуп 8 киши қатнашқан болуп, һәммәйлән алий мәктәп мәлуматлиқ, иккәйлән қиз. Мәзкур тәтқиқатқа мәбләғни баш шитаби ню-юрктики кишилик һоқуқ фонди җәмийити тәминлигән.

Тәтқиқат көрүшмә қилиш, телифон, учур вә елхәт арқилиқ зиярәт қилиш арқилиқ йүргүзүлгән болуп, асаслиқи истанбулда олтурушлуқ уйғурлар нишанланған. Тәтқиқатниң изаһати уйғур тилидики иҗтимаий таратқуларда елан қилинған, шундақла фейисбукта уйғуряр горупписи сәһиписи ечилип тәшвиқат қилинған. Тәтқиқатта 500 дин артуқ уйғур зиярәт қилинған болуп, уларниң 93 персәнти түркийәдә яшайду. Мәзкур тәтқиқат екселлик җәдивәл, қәғәзлик архип вә елктронлуқ архип шәклидә тәйярланған болуп, қәғәзлик архипқа зиянланғучиниң сүрити вә мунасивәтлик қисқичә кәчмиши киргүзүлгән. 

Екселлик җәдивәлни тәһлил қилғанда, зиянланғучиларниң 80 персәнтиниң йеши 20 яш билән 60 арилиқида. Бу яш басқучидики кишиләрниң нишанға елиниши һазир муназирә болуватқан нопус қирғинчилиқи, йәни ирқи қирғинчилиқиға тақишиду, чүнки бу яштики кишиләр нопусниң көпийишидики асаслиқ амил. Җәдвәлдин қариғанда, 600 дин артуқ бала игә-чақисиз қалған, йүзгә йеқин 70 яштин ашқан киши қарақсиз қалған.

Җәдвәлдин қариғанда, бу қетимқи тутқунда әң еғир талапәткә учириған юрт қәшқәр, хотән вә ақсу болған болуп, 4577 зиянланғучиниң 37 персәнти қәшқәрдин, 24 персәнти хотәндин, 21 персәнти ақсудин болған. Қалған вилайәт, шәһәр вә юртларниң һеч биридин тутулғанлар 10 персәнткә тошмайду.

Җәдвәлдин қариғанда, уйғур зиялилар, байлар вә диндин мәлуматлиқ кишиләр нуқтилиқ һуҗум нишани қилинған. Зиянланғучилар ичидә доктур, магестир, толуқ курус вә техиником мәлуматлиқ киши306, имам 251, тиҗарәтчи 841.

Муһаҗирәттә тутулған зиялий, өлима вә тиҗарәтчиләр һәққидә қилинған мәхсус тәкшүрүштә байқилишичә, тутқун қилинған тиҗарәтчиләр 941, зиялий 646, өлимлар 897. Бу қетимқи лагерларни «кәсип өгитиш», «уйғурларни ишқа орунлаштуруш» дәп пәдазлаватқан хитайниң тиҗарәтчиләрни әң көп тутқун қилғанлиқи мәқсәтниң башқа икәнликини испатлайду.

Динда оқуғанлардин түркийә, мисир вә сәуди әрәбистанда оқуған вә саяһәткә кәлгәнләр көпрәк палакәткә учриған. Мисирда оқуғанлардин тутқун қилиғанларниң сани 152 киши, буларниң ичидә турпан шәһәрлик һөкүмәтниң тәстиқи билән музий қуруш үчүн юртиға қайтқан, мәрһум абдухалиқ уйғурниң җийән нәвриси абдухалиқ уйғурму бар.

Тәтқиқат җәрянида тутқун қилинған өлимлар ичидә аптонум раюнлуқ ислам җәмийитиниң муавин рәиси, һейитгаһ җамәсиниң хатипи абдуқадир савут, үрүмчи ислам җәмейтиниң муавин рәиси абдуваһап дамоллам, ақсу вилайәтлик ислам җәмейитиниң рәиси әхмәт мәтнияз вә ундин башқа хотәнниң кирийә, қарақаш вә қәшқәрниң яркәнт наһийәлириниң ислам җәмийәтлиригә рәисликкә тәйинләнгән кишиләрму тутқун қилинған.

Тәтқиқат җәрянида байқалған йәнә бир ноқта хитай өлкилиригә тошулған тутқунлар ичидә или тәвәсидин тутулғанлар хелоңҗияңдики түрмиләргә йөткәлгән, буниң ичидә 15 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған абдувәли муқийитму бар.

Тәтқиқат җәрянида бир қисим лагер тутқунлириниң өлүп кәткәнлики, түрмиләргә вә алиқачан хитай өлкилиригә мәҗбурий әмгәккә йолланғанлиқи мәлум болди. Бәзи аилидә кишиләрниң пүтүнләй тутулуп кәткәнлики, тутқунлар арисида һәтта хитай дөләт бихәтәрлик тармақлирида ишләйдиған икки уйғурниң барлиқи мәлум болди. 

Тәтқиқат җәрянида дуч кәлгән асаслиқ мәсилә зиярәтни қобул қилған муһаҗирәттики уйғурларда пассиплиқ, ишәнчсизлик вә хитай вәһимиси болди. Мәзкур тәтқиқат башланғандин кейин, һәтта тәтқиқатниң чинлиқидин шәклинип кишилик һоқуқ фонди җәмийитигә мәхсус хәт йезип сүрүштә қилған әһваллар көрүлди. 

Мәзкур тәтқиқатниң «шаһит биз» тори топлиған архиптин пәрқи зиянланғучиниң шаһитлири бивастә зиярәт қилинған, зиянланғучиниң кәчмиши хатирләнгән, торға кирип архип толдурушни билмәйдиған яки ашкара гуваһлиқ бериштин әнсирәйдиған кишиләр обейкит қилинған. Бу һәқтә уйғур кишилик һоқуқ қурулуши, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати, кишилик һоқуқ фонди қатарлиқ тәшкилатларға мәлумат йәткүзүлди.

Бу тәтқиқатта йәнә шаһитларниң алақә учурлириму киргүзүлгән, улардин зиярәтни ашкара яки йошурун қобул қилиш еһтималлиқи соралған. Зиярәт җәрянида имамлиққа, хатиплиққа зорланған, вәзипә алғандин кейин тутқун қилинған ихласмән кишиләр, чәтәлгә чиқиш-чиқмаслиқ һәққидә анкитни тошқузғузуп андин тутуп кетилгән зиянланғучилар қатарлиқ е‍чинарлиқ кәчмишләрму хатирләнгән болуп, енгилизчә-уйғурчә тәйяр қилинған. Буни мухбирлар, тәтқиқатчилар вә паалийәтчиләр үчүн керәклик пакитларниң булиқи дейишкә болиду.

Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт