Пирофессор җәймис миллвард: “‛олпан түзүми‚ вә ‛хитай сулалиси‚ қатарлиқ уқумлар хитайниң мустәмликә вә ассимилятсийәси үчүн хизмәт қилиду”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.01.24
Тарих билән реаллиқ арисида: хитайниң миң йиллиқ оттура асия чүши (2) Җорҗ тавн университетиниң профессори җеймис милвард (James Millward) әпәнди хунсон институтида уйғурлар вәзийити һәққидә сөзлимәктә. 2018-Йили 4-май.
hudson.org

Җорҗтовн университети (The Georgetown University) ниң пирофессори, чиң сулалиси, хитай вә уйғур ели тарихи тәтқиқатчиси җәймис миллвард (James A. Millward) Хитайниң олпан түзүми (Tribute system) һәққидә илми мақалисини елан қилған. У мақалисидә олпан түзүми һәққидә һазирғичә тоғра билингән хаталиқларни тәнқид қилған вә түзәткән.

Җәймис миллвард әпәнди кәмбириҗ университети (The Cambridge University) тәрипидин нәшр қилинған “тарих журнили” (The History Journal) да тарихчиларниң бейҗиңниң хитай әмәс гуруппиларниң “хитай” ға тәвә “тарихи” тоғрисидики һекайилирини қандақ давамлаштурғанлиқи һәққидә тохталған. У мундақ дегән: “2019-йили харвард нәшрияти тәрипидин елан қилинған чиң сулалисини өз ичигә алған җуңхуа хәлқ җумһурийити тарих дәрсликидә шинҗаң, моңғулийә вә тибәтниң чиң сулалиси тәрипидин ‛бирликкә кәлтүрүлгәнлики‚ баян қилиниду. Буниңда пәқәт хитай коммунист партийәсиниң бойсундуруш үчүн яқтуридиған йеқишлиқ баһаниси тәрҗимә қилинған”.

Қитан ханлиқи әлчилири суң сулалиси мәһкимисини зиярәт қилип олпан тапшурмақта.
Қитан ханлиқи әлчилири суң сулалиси мәһкимисини зиярәт қилип олпан тапшурмақта.
theme.npm.edu.tw

Мәзкур мақалидә профессор җәймис миллвард йәнә мундақ дегән: “узун йиллар хитайниң тарихини чүшәндүрүштә қоллинилған олпан түзүми, хитайлаштуруш вә хитай сулалиси қатарлиқ уқумлар хитайдики мустәмликичиликни, хитай коммунист партийәсиниң ассимилятсийәсини вә мәҗбурий күчкә зорлашни очуқ-ашкара тонушта чәкләш ролини ойнайду”.

Хитайниң тарихини чүшәндүрүштә қоллинилған олпан түзүми, хитайлаштуруш вә хитай сулалиси қатарлиқ уқумлар һәққидә пирофессор җәймс миллвард билән сөһбәт елип бардуқ.

Мухбир: олпан түзүми һәққидә қисқичә чүшәнчә бәрсиңиз?

Җәймис миллвард: олпан түзүми 1960-йилларниң ахирида даң чиқарған бир пикирдур. Бу, хитайниң 2000 йилдин буян башқа дөләтләр билән болған ташқи мунасивәткә қарита бир хил охшаш усулни изчил қолланғанлиқи пикиридур. Йәни бу пикир бойичә башқа кишиләрни вә башқа дөләтләрни хитайға келип императорға тәзим қилиш тәләп қилиниду. Андин буниң бәдилигә уларниң хитай билән сода қилишиға рухсәт қилиниду. Бу йәрдә ипадә қилинған биринчи идийә шуки, хитай билән сода қилиш үчүн сиздин өзиңизни төвәнрәк қияпәттә көрситип, императорға баш егиш тәләп қилиниду. Бу идийә шәрқтә болған бир идийә иди. Бу, 19-әсирдә чиң империйәсиниң қандақ қилип ташқи мунасивәтни бир тәрәп қилғанлиқи вә немә үчүн улар сода қилмақчи болған явропа дөләтлири билән мәсилә келип чиққанлиқини чүшәндүрүп бериду. Бу йәрдә униңдин башқа нәрсә бар. Әмма бу уқумниң арқисидики идийә хитайда ташқи мунасивәттә әзәлдин әнәниви пикриниң барлиқи, йәни йәршарилишиш идийәсиниң барлиқини чүшәндүриду. Лекин улардики бу пикир вә идийә 19-әсирниң башлирида әпйүн уруши билән йоқ болғаниди.

Император чийәнлуң татарлардин олпан сүпитидә ат тапшурвалмақта.
Император чийәнлуң татарлардин олпан сүпитидә ат тапшурвалмақта.
en.wikipedia.org

Мухбир: сиясәтшунас алимлар оттуриға қойған “олпан түзүми нәзәрийәси” һәққидә қисқичә чүшәнчә бәрсиңиз?

Җәймис миллвард: бу идийәниң йеқиндин буян оттуриға чиққан йәнә бир қисми бар. У болсиму, бу аталмиш олпан түзүми сәвәбидин шәрқий асиядики һәрқайси дөләтләрдә дәриҗә (мәртивә) асасида тәшкилләнгән дөләт тәшкилати болған. Башқичә қилип ейтқанда, бу дөләтниң үстидә (юқирида) наһайити күчлүк бир киши бар, андин қалғанларниң һәммиси наһайити хушал һалда униңға бойсунди. Хитай әнә шу мәркәздә болуп, хитайниң орни үстүн болған, дегәндин ибарәт. Бу нәзәрийәгә асасланғанда, хитай наһайити үстүн орунда туратти, шәрқий асия райони вә башқа дөләтләргә хитай дөлитиниң нопуси вә куңзиниң тәсири наһайити чоң болған. Бу, дәйвид карп исимлик бир сиясәтшунас тәрипидин йеқинда оттуриға қоюлған нәзәрийә. Нурғун сиясәтшунас алимлар буни қобул қилиду. Униң үстигә шәрқий асиядики әнәниви ташқи мунасивәт башқа җайлардики ташқи мунасивәтләргә охшимайду. Чүнки бу мунасивәт бир-биригә баравәр муамилә қилидиған бир түркүм дөләтләр оттурисидики мунасивәт әмәс. У, хитайниң үстүнлүкини һәммә адәм етирап қилидиған система иди. Һәмдә адәмниң бойсунуши керәк болған дәриҗә (мәртивә) түзүми бар иди дегәнләрни көрситиду. Талаш-тартиш йәнә мундақ мәзмунларда давамлашқан болуп, бу, явропаниң әйни вақиттики ташқи мунасивәтлиридин техиму тинч иди. Бу пикиргә асасланғанда, ғәрб оттуриға чиқиштин илгири асияда тинч болған дәриҗә (мәртивә) түзүми мәвҗут болған. Шундақ қилип кона пикирниң йеңи нусхиси қобул қилинди. Бу пикирни сиясәтшунаслар оттуриға қойди. Әлвәттә бу пикирдә хаталиқ бар, бу, һәргизму тоғра әмәс. Нурғун сәвәбләр түпәйлидин бу хата. Бу темини тәтқиқ қилишим үчүн көп вақит кәтти. Буни баштин ахири тәпсилий чүшәндүрүшүм үчүн саәтләп вақит кетиду. Биз тарихий әмәлийәткә қариғинимизда юқириқи қарашлар хата. Шуңа, мән олпан түзүми һәққидә тохталғанда юқириқи мәзмунларни тәкитләватимән.

Мухбир: сиз мақалиңиздә “олпан түзүми” ниң адаләтсиз бир түзүм икәнликини оттуриға қоюпсиз, бу һәқтә чүшәнчә бәргән болсиңиз?

Җәймис миллвард: мән ейтқинимдәк, көпчилик хитайниң бу тәңсиз системиниң мәркизидә туридиған үстүн дөләт икәнликини, башқиларниң хитай билән сода қилиш үчүн униңға баш әгкәнликини тонуп йәтти. Бу йәрдә оттуриға қоюлған пикир бу иди. Хитай билән сода қилишни арзу қилидиған һәммә адәм хитайниң үстүнлүкини қобул қилиши керәк. Ениқки бу нәзәрийә бүгүнки күндә хитайда наһайити алқишқа еришти. Бәзи тәрәпләрдә буниң бешарәтлирини хитай коммунистик партийәсиниң бәзи идийәви әсәрлиридин көрәләйсиз. “бир бәлбағ вә бир йол” қатарлиқ түрләрдә униң олпан түзүминиң ипадилири бар. Әмма муһими, у тарихниң қандақ хизмәт қилидиғанлиқи тоғрисидики нәзәрийә болуп, бу, әмәлийәттә илгири, йәни тарихта йүз бәргән ишлар тоғрисидики һәқиқий тәсвир әмәс.

Мухбир: хитай тарихшунаслиқи вә мәнбәлиридә хитай сулалиси башқа қәбилә вә милләтләр қандақ баян қилинған?

Җәймис миллвард: йәнә бир муһим иш, әгәр сиз пәқәт шәрқий асияниң, асия қитәсиниң шәрқий қисмидики тарихнила баян қилсиңиз, әгәр сиз буларни пәқәт бир йүрүш хитай сулалиси дәп ипадә қилсиңиз, ундақта сиз башқа нурғун кишиләрни вә дөләтләрни сиртта ташлап қуйған болисиз, шундақ әмәсму? сиз тарихни бу шәкилдә баян қилсиңиз қәбилиләрниң һәммисини сиртта қоюп қойған болисиз. Бу шәкилдә тарихни хатириләш вә баян қилиш хитай тарихшунаслиқи вә хитай мәнбәлиридә көрүлиду. Әмма хитай болмиған милләтләр вә қәбилиләр һәмишә иккинчи синип дәп қарилиду. Улар һәмишә асаслиқ һекайиниң сиртида қалған. Хитай сулалиси болмиған башқа нурғун дөләтләр бар, мәсилән, таңғут яки ғәрбий шя. Бүгүнки хитайниң ғәрбий шималида вә ғәрбий җәнубидики далада охшашла муһим дөләтләр болған. Улар сулалә болмисиму һәқиқәтән мәвҗут болған наһайити муһим дөләтләр. Әгәр биз бу һекайини пәқәт хитай сулалисиниң һекайиси сүпитидә сөзлисәк улар һәмишә һекайини қоллайдиған ярдәмчи амиллар болуп қалиду.

Мухбир: рәһмәт сизгә.

Җәймис миллвард: рәһмәт сизгә. Ишлириңиз мувәппәқийәтлик болсун.

Сөһбитимизниң тәпсилатини юқириқи аваз улинишидин аңлиғайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.