Австралийәдә "уйғурларниң көчмән болуш сәвәблири" намлиқ илмий муһакимә йиғини өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2015-05-18
Share
uyghur-kochmen-bolush-sewebliri.jpg "уйғурларниң көчмән болуш сәвәблири" намлиқ илмий муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2015-Йили 16-май, австралийә.
RFA/Qutluq

16-Май австралийәниң сйдине шәһиридики чанаққәлә түрк мәсчитиниң йиғин залида "уйғурларниң вәтинидин айрилип, көчмән болушиниң сәвәблири" намлиқ илмий муһакимә йиғин өткүзүлди.

Йиғин австралийәдә паалийәт елип бериватқан уйғур җамаитидин тәшкилләнгән "издәнгүчиләр"гурупписи тәрипидин уюштурулған.

Мәзкур сөһбәт йиғини башлиништин илгири алди билән меһманларға уйғурчә таамлар тартилған вә қуран тилавәт қилинған.

Йиғинда асаслиқи җәнубий австралийә ислам диний җәмийитиниң рәиси, диний алим абдусалам алим, австралийә шәрқий түркистан җәмийитиниң катипи нурмуһәммәт түркистани шундақла җамаәт әрбаби бәхтияр әпәндиләр сөз қилған.

Диний алим абдусалам алимниң тайландтики уйғур мусапирлар мәсилиси һәққидә бәргән доклатидики, йеқинда тайландта вапат болған кичик мусапир абдулланиң өлүминиң алди кәйнидики җәрянлар шундақла абдусаламниң абдуллани өз қоли билән йәрликигә қоюшидин ибарәт бу паҗиәлик вәқә йиғин қатнашқучилирини йиғлитивәткән.

Йиғинға австралийәдә паалийәт елип бериватқан түрк тәшкилатлири вә шундақла бир қисим мусулманлар тәшкилатиниң вәкиллириму қатнашқан вә сөз қилған.

Доклат сөзләш йиғини кәч саәт йәттидә башлинип тоққуз йеримға қәдәр давамлашқан болуп, йиғинға йүзгә йеқин киши иштирак қилған.

Биз бу мунасивәт билән мәзкур йиғин һәққидә тәпсилий мәлуматқа еришиш үчүн йиғин уюштурғучилардин бири, җамаәт әрбаби бәхтияр әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ.

Мухбир: әссаламуәләйкум әләйкум һөрмәтлик бәхтияр әпәнди, сйдинеда өткүзүлгән бүгүнки сөһбәт йиғини һәққидә қисқичә учур берип өткән болсиңиз?
Бәхтияр: вәләйкум әссалам. Бүгүн сйдинедики түркләрниң әң катта җамиси болған чанаққәлә җамиси дегән мәсчитниң йенидики чоң бир йиғин залида "уйғурларниң вәтинидин айрилип, көчмән болушиниң сәвәблири" дегән темида доклат бериш сөһбәт йиғини уюштурдуқ. Буниңға адилайт шәһиридин абдусалам алим, нурмуһәммәт түркистани келип қатнашти. Улар мушу сөһбәт йиғинида асасий җәһәттин сөһбәт қатнашқучилириға уйғурларниң бүгүнки әһвали шундақла шәрқий түркистан 1949-йили қизил хитай тәрипидин бесивелинғандин тартип бүгүнгичә, хитайларниң елип барған қирғинчилиқ, миллий кәмситиш, уйғурларниң динини, тилини вә миллий мәдәнийитини йоқ қилиштәк җинайәтлирини әмәлий испатлар вә рәсимләр, ведиолар билән җанлиқ қилип көрсәтти.

Мухбир: бүгүнки йиғинда уйғурларниң юртидин айрилишидики сәвәб һәққидә тохталғанда асаслиқ немә мәсилиләр һәққидә тохтилип өтүлди?
Бәхтияр: бүгүнки бу илмий муһакимә йиғинда мәсилән, нурмуһәммәт түркистани бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң миллий кәмситиш, миллий қирғинчилиқ қилиш, хәлқләрниң,милләтләрниң диний әркинлики, динға ишиниш-ишәнмәслики, милләтләрниң, хәлқләрниң юрттин-юртқа көчүш, әркин һәрикәт қилиши, әркин һалда өз тилини сөзләш,ишлитиш, өзиниң миллий өрп-адәтлирини әмәлйләштүрүш, давамлаштуруш дегәндәк мәсилиләргә мунасивәтлик хәлқара қанунларни бирму-бир көрситип өтти. Мәсилән, 1946-йили муну-муну қанунлар бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин тәстиқлинип қобул қилинған. Мушу қанун бойичә ейтқанда, хитайларниң мәсилән, адәмләрни мәҗбурий көчүрүши бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң қанунида инсанларни мәҗбурий бир йәрдин бир йәргә көчүрүш миллий кәмситиш вә миллий йоқитиш елип бериш дәп қарилидиғанлиқини шундақла бу хәлқаралиқ қанун бойичә җинайәт һесаблиниду дегән қараш бойичә, мәсилән, бизниң 18 яштин 25 яшқичә болған қизлиримиздин бир милйонға йеқин қизлиримизниң ешинча әмгәк күчлири дегән нам билән өз вәтинидин хитай өлкилиригә йөткигәнликини көрситип, "мана бу җинайити үчүн хитай хәлқаралиқ қанун бойичә сотқа тартилиши керәк" деди. Иккинчи, хитай уйғурларниң диний әркинликини боғди. Мәсилән, мана мәсчитләрниң алдиға хитайлар мундақ бәш түрлүк адәмләрниң мәсчиткә киришигә рухсәт йоқ дәп елан қилған. Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң мушу қануни бойичә хитай һөкүмити вә хитай диктаторлири қанун бойичә сотқа тартилиши керәк дегәнгә охшаш мәсилиләргә дәлил-испатларни көрсәтти шундақла хитай өзи елан чиқарған, хитайлар өзлири тәшвиқ қиливатқан, хитайлар өзлири мәҗбурий әмәлийләштүрүватқан бүгүнки қирғинчилиқ, диний кәмситиш қатарлиқ мәлуматларни, хитай өзи испатлиған хитайниң хәвәрлири, тәшвиқатлири, һөҗҗәтлиридин нәқил елип көрситиш арқилиқ испатлап бәрди.

Мухбир: сиз вә австралийә уйғур җамаитиниң вәкиллири йеқинда шәрқий җәнубий асиядики йәни тайланд қатарлиқ дөләтләрдики уйғур мусапирларни йоқлаш вә улардин һал сораш паалийити елип бардиңлар. Мушу паалийәт һәққидиму мушу йиғинда қисқичә учур берип өттүңларму?
Бәхтияр: әлвәттә, өткән йили роза һейт вә қурбан һейт мунасивити билән имам абдусалам алим вә нурмуһәммәт түркистани қатарлиқлар мушу йәрдики, адилайтдики, сидинейдики җамаәткә вәкиллик қилип у йәргә бәш-алтә қетимдин берип,у йәрдики мусапир қериндашлиримизни, түрмидики мусапирларни йоқлиған вә улар билән көрүшкән, уларни рәсимләргә тартип кәлгән шу әһвалларни әлвәттә деди. Мән йеқинда өзүм тайландқа берип, түрмидикиләр билән көрүшүп уларни ведиоға елип уларға мушу йәрдики қериндашларниң хәйр-сахавитини қоллириға йәткүзүп, рәсимләргә елип кәлгән. Шу җәряндики өзимизниң абдусалам қарим, нурмуһәммәт түркистани вә мән ашу йәрдә игилигән биринчи қол материялларни рәсимлири билән уларниң авазлири билән, уларниң ведиолири билән кишиләргә чүшәндүрдуқ шундақла абдусалам қарим шу түрмидә йетип кейин кесәл сәвәбидин балнестта йетип 50 күндин кейин вапат болуп кәткән кичик мусапир абдулланиң җиназә намизиға өзи биваситә қатнишип, ашу йәрдә өз қоли билән йәрликкә қоюп кәлгәнлики һәққидики шу трагедийәлик җәрянларни өзләп кишиләрни мәйүсләндүрди, йиғин қатнашқучилири әпсусланған һалда көзлиригә яш алди.

Мухбир: бүгүнки йиғинда силәр уйғур мусапирлар мәсилиси һәққидә тәпсилий доклат бәргәндин кейин, йиғинға иштирак қилған түрк тәшкилатлири вә ундин башқа мусулманларниң тәшкилатлири қандақ қарашта болди вә өзлириниң һессиятлирини қандақ ипадиләп өтти?
Бәхтияр: мәсилән,бүгүнки йиғилишимизда 40 миңдин артуқ әзаси бар чоң тәшкилатлардин түрк-ислам тәшкилатниң рәиси абдурахман дегән киши сәһнигә чиқип наһайитиму яхши муһим гәпләрни қилди. Уйғурлар бизниң қериндишимиз, бизниң қенимиз бир, бизниң тарихимиз бир, биз шу йәрдин кәлгән, силәр бизниң қериндашлиримиз. Биз силәрни унтуп қалмидуқ. Силәрни ташливәтмидуқ. Силәрни әсләп турдуқ. Силәр үчүн қолимиздин кәлгән ярдәмни қилишқа тәйярлинип турдуқ һәм дуа қилип турдуқ. Әмма, әпсуслинарлиқи, бу уйғурларниң, силәрниң әһвалиңларни мушу бүгүнки силәрниң доклатиңлардин уққандин кейин шуни билдуқки, мушу дәриҗидә, инсанийәт қелипидин чиққан, диктатор астида мушу күнгә қалғанлиқиңлардин биз хәвәрсиз қаптуқ. Миң әпсус, бүгүндин башлап мән вә мениң җәмийитим, җәмийитимиздики барлиқ әзалар силәр үчүн қолимиздин кәлгиничә ярдәмдә болушқа тәйяр биз. Буниңдин кейинки паалийәтләрдә, буниңдин кейинки чоң конферансларда йеқиндин ярдәм қилимиз, биллә қилимиз, буниңдинму көп тәшвиқатларни қилимиз, уйғурларниң тезрәк шу зулумдин қутулуп, әркинликкә чиқишини аллаһтин тиләп дуа қилимиз. Аллаһтин тиләймиз, дегәндәк яхши гәпләрни қилди һәмдә шу чанаққәлә җамисиниң имами йиғлап туруп дуа қилип, бизгә ярдәм қилидиғанлиқини, шундақла сийдинейдики йәттә түрк мәсчитиниң биз үчүн ярдәм қилишқа тәйяр икәнликини, һәр қетимлиқ җүмә намизида, қутбә намизида бизгә дуа қилидиғанлиқини билдүрди.

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатни аңлаң.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт