“ай тоқач” қа бағланған әпсанә вә хитайчилаштурулған таам мәдәнийити

Стокһолмдин обзорчимиз нәвбаһар тәйярлиди
2023.10.06
Ay-toqach-qumul-01 Сақчихана сақчиси билән уйғур момай ай тоқач йәватқан көрүнүш, 2023-йили 16-сентәбир, қумул
xj.cnr.cn

Һәр йили күз пәслидә хитайниң әнәниви байрамлиридин бири болған “тавуз чағини” ниң алди-кәйнидә, хитай даирилириниң уйғурларни тавуз чағинини қутлашқа тәшкилләш тәшвиқатлири әвҗ елишқа башлайду. Буниң билән бирликтә, хитай һөкүмити байрамни баһанә қилип туруп, “милләтләр иттипақлиқи тәрбийәси” , “җуңхуа миллити ортақ кимлики бәрпа қилиш” қатарлиқ сиясий тәшвиқатлирини кәң йейип, уйғур кимликиниң орниға хитай кимликини дәсситиш пиланини ишқа ашуруш үчүн һәрикәт қилиду.

Хитайларниң миллий байрими болған тавуз чағини қәмәрийә календари бойичә 8-айниң 15-күни өткүзүлиду. Материялларда көрситилишичә, хитай миллитиниң айға чоқунуш әқидиси асасида шәкилләнгән бу байрам, дәсләпки дәврләрдә килассик шеирларни оқуш, мәй ичиш вә ай тамашиси қилиш қатарлиқ паалийәтләр билән тәбриклинәттикән. Таң сулалиси дәвридин башлап андин байрамда “йөбиң” йәни уйғурчә “ай тоқач” дәп атилидиған татлиқ-турум йейиш адити барлиққа кәлгән икән вә қанунлуқ байрам қилип бекитилгән икән. Шуңа хитай мәдәнийитидә ай тоқач тарихий тәрәққиятниң мәһсули дәп қарилидикән.

Хитай мәдәнийәт әнәнисидә бу күни кишиләр аилә бойичә җәм болуп, ай чиққан вақтида толун ай шолисида олтуруп, ай тоқач вә тавуз қатарлиқларни йегәч, ай илаһидин бәхт вә тинч-аманлиқ тиләйдикән. Ай тоқачниң пәйда болуши вә тавуз чағини билән болған мунасивити һәққидә хитай тарихида илгири көп хил әпсанә вә һекайиләр мәвҗут болуп, йеқинқи йилларда бу хил әпсаниләргә йәнә “йеңи әпсаниләр” қошулуп, уйғурлар вә уйғур юртлири бирдинла бу әпсанидин орун елишқа башлиған.

Хитайниң “соху” вә “бәйҗяхав” қатарлиқ чоң тор бәтлири, түрлүк таратқу салонлар вә бир қисим чәт әлдики тивиттер қатарлиқ супиларда елан қилинған “ай тоқачниң келип чиқиши” ға аит язмиларда “ай тоқач шинҗаңдин таралған” дәйдиған сәпсәтә һәммә йәрни қаплиған вә бу хил изаһатларниң тәдриҗий омумлаштурулуватқанлиқи мәлум болмақта.

 “ай тоқач” ниң келип чиқиш тарихиға аит бирқанчә түрлүк әпсанә-ривайәтләр мәвҗут болуп, “ай тоқач” ниң асасән ғәрбий райондин оттура түзләңликкә тарқалғанлиқи илгири сүрүлгән. Бир әпсанигә көрә, ай тоқач таң сулалиси дәвридә “хубиң” дегән сөз билән аталған, кейинчә “йөбиң” дәп атилип хитай миллитиниң бүгүнгичә давамлишип келиватқан әнәниви байрими- “тавуз чағини” болуп шәкилләнгән.

Йәнә бир әпсанигә көрә, хән сулалиси дәвридә җаң чйән ғәрбий районға әлчиликкә берип, у җайдин күнҗүт вә яңақ қатарлиқ йәл-йемишләрни елип кәлгән, кейин оттура түзләңлик хәлқи яңақ меғизи селинған “хубиң” дәп аталған йемәкликни иҗад қилған. 8-Айниң 15-күни, таң сулалиси императорлиридин таң шүәнзоң вә ханиш яң гүйфей бирликтә ай сәйлиси қилғач “хубиң” йегән икән. яң гүйфей бу исимниң мувапиқ болмиғанлиқини, уни “ай тоқач” дәп чирайлиқ нам билән аташни тәвсийә қипту, бу исим таң падишаһиғиму интайин ярап кетипту вә шундин етибарән оттура түзләңликтә, ай толған күни бу хил йемәкликни йейиш вә ай тоқач дәп аташ омумлашқан икән.

Үчинчи хил әпсанидә баян қилинишичә, хитай қошунлири һонлар билән болған җәңдә зәпәр қучуп қайтип кәлгәндин кейин, таң сулалисиниң падишаһи таң гавзу бу ғәлибини тәбрикләп чоң зияпәт өткүзүп бәргән. Дәл бу вақитта турпандин кәлгән бир нәпәр содигәр өз юртиниң мәһсулати болған бир түрлүк татлиқ-түрүмни таң падишаһиға совға қилған. Падишаһ юмилақ шәкилдә ясалған бу хил йемәкликни көрүп асмандики айға охшатқан вә шуниңдин башлап бу хил йемәкликни “ай тоқач дәп аташ омумлашқан икән.

Хотән шәһири гүлбағ кочиси ғәрбий чоң көврүк аһалиләр комитети уюштурған дөләт байрими тавуз чағинини тәбрикләш паалийити көрүнүши, 2023-йили 29-сентәбир, хотән
Хотән шәһири гүлбағ кочиси ғәрбий чоң көврүк аһалиләр комитети уюштурған дөләт байрими тавуз чағинини тәбрикләш паалийити көрүнүши, 2023-йили 29-сентәбир, хотән
www.ts.cn

Хитай даирилири “уйғурларда тарихтин буян ай тоқач йейиш адити бар иди” дегән.

Бу сәпсәтисини “турпан астанидин қезивелинған 1400 йил бурунқи ай тоқач” дәп чүшәндүрүлгән сүрәт билән испатлашқа тиришқан. Астанидики қәбристанлиқтин тепилған ташқа айланған бу йемәклик һәққидә үрүмчидики музей хизмәтчиси мундақ чүшәнчә бериду: тәкшүрүшләр нәтиҗисидин мәлум болушичә, ай тоқач буғдай унидин ясалған. Сиртқи көрүнүшидин қариғанда, һазирқи ай тоқачларниң шәклигә наһайити охшайду, дияметири алтә йерим сантиметир келиду. Ай тоқачниң йүзидә қәдимки иран услубидики мончақ нәқишләр вә будда динидики нелупәр нәқишлиридин өзгәргән хитайчә гүл нәқишлири бар. У йәнә бу ай тоқачниң оттура түзләңликниң таң сулалиси дәвридики ай тоқач ясаш услубиға варислиқ қилипла қалмай, йәнә ғәрбниң мәдәнийәт амиллириниму өз ичигә алғанлиқини билдүриду. Музей хадиминиң ейтишичә, бу хил нәпис техникиниң йипәк йоли арқилиқ оттура түзләңликтин ғәрбий районға тарқилиши муқәррәр болуп, әйни вақитта турпан районида җуңхуа миллитиниң мәдәнийәт мираси һесабланған ай тоқачниң истемал қилиниши, ғәрбий районниң әзәлдинла җуңгониң айрилмас бир қисми икәнлики, шундақла ғәрбий район билән оттура түзләңликниң қоюқ сиясий вә тиҗарәт мунасивитини испатлап беридикән.

Турпан шәһиридики астана қәбристанлиқидин қезивелинған

 Турпан астанидин тепилған 1400 йиллиқ пирәник

Тавуз чағинида ай тоқач йейиш әнәнисиниң барлиққа келиши һәққидики тоқулма һекайиләр, болупму ай тоқачни уйғурларниң айрилалмас озуқлуқи санилидиған- “нан” ға бағлап чүшәндүрүш толиму күлкилик вә әхмиқанә болуп, хитайларниң өзлириму ишәнмәйдиған әпсаниләрни уйғур таам мәдәнийитигә бағлап чүшәндүрүш адәмниң әқлигә сиғмайдиған бир иш. юқирида баян қилинған әпсаниләр һечқандақ тарихий мәнбәләрдә тилға елинмиған яки археологийәлик пакитлар асас қилинмиған. Әгәр ай тоқач, миң йилларчә тарихқа вә әнәнигә игә болған болса, немә үчүн шу хил мәдәнийәт шәкилләнгән вә омумлашқан районлардин ай тоқачниң бирәр бурдисиму тепилмастин, уйғурларниң қәдимий маканлиридин бири болған турпан тәвәсидин байқилип қалиду? әгәр хитайлар ейтқинидәк, ай тоқач тарихта һәқиқәтән уйғурлар арисида омумлашқан бир йемәклик болса иди, бүгүнки күндә уйғур таамлири категорийәсигә киргүзүлгән болатти яки уйғур әҗдадлири кейинки әвладлириға мирас қалдурған болатти, әлвәттә.

Илгири чәт әллик вә уйғур тәтқиқатчилар уйғурлар яшиған земинлардин тепилған йемәк-ичмәк әвришкилири һәққидә мәхсус издәнгән вә бу һәқтики тәтқиқатлирини елан қилған. Буларниң ичидә археолог исрапил йүсүпниң “ғәрбий юрт йемәк-ичмәк тарихи” намлиқ китабида 1972-1973-йиллири астанидин қезивелинған, хитайлар тәрипидин “миң йиллиқ ай тоқач” дәп ативалған йемәклик һәққидә чүшәндүрүш берилип, “бу бир түрлүк буғдай унидин ясалған печинә-пирәник” дәп изаһланған. Бу китабта йәнә астанидин қезивелинған башқа печинә-пирәникләр һәққидиму сүрәт вә чүшәнчиләр берилгән.

Хитай таратқулирида билдүрүлүшичә, қәдимий ай тоқачниң пүтүнлүкигә тәсир йәткүзмәслик үчүн, ичигә қандақ қиймиларниң селинғанлиқи мәлум әмәс икән. Ай тоқач болған икән, униң ичигә чоқум қийма селиниши керәк. Қиймилиқ ай тоқач яки қиймисиз пирәник икәнликини билмәй туруп униңға “миң йиллиқ ай тоқач” дәп нам бериш илмийлиқтин йирақ бир қилмиш һесаблиниду.

Бу хил йемәкликниң йүзидики нәқишләргә қарита тәһлил йүргүзсәк, әнглийәлик археолог аврел ситәйин астанидин тепилған бир қисим мәдәнийәт буюмлирида хитай мәдәнийитиниң тәсири күчлүктәк көрүнсиму, һалбуки бу хил мәдәнийәт қәдимки иран мәдәнийити асасиға қурулған ички асия мәдәнийитини мәнбә қилған мәдәнийәт типиға тәвә дәп көрситиду. Ундин башқа, уйғурларға аит мәдәнийәтләр қәдимки иран мәдәнийитиниң тәсиридин башқа йәнә һинди вә гирек мәдәнийитиниңму бәлгилик тәсиригә учриған дәп қарилиду.

Хитайлар пәш қиливатқан “мончақ шәкиллик” нәқишни алидиған болсақ, бу хил нәқиш тарим вадисидин вә турпан қатарлиқ җайлардин тепилған тоқумичилиқ буюмлири, күндилик турмуш буюмлири вә ярмақ қатарлиқ буюмларда қоллинилған. Археолог фолк беригман мончақ нәқишниң типик гандара, йәни қәндиһар услуби сәнити икәнликини тәкитлигән. Шу нуқтини изаһлаш һаҗәтки, қәндиһар мәдәнийитиниң өзи юнан мәдәнийәт-сәнәт амиллири билән будда мәдәнийитиниң бирикишидин шәкилләнгән услубтики мәдәнийәттин дерәк беридиған болуп, мәдәнийәтләр өзара сиңишиш җәрянида мәркизий асия хәлқлириниң сәнәт, пәлсәпә вә тәбиәт илимлириниң раваҗлинишиға муәййән тәсир көрсәткән дәп ейталаймиз.

Йәнә бир нусха нелупәр гүли нусхиси болуп, уйғурларниң будда дини дәвригә хас миң өй там рәсимлири қатарлиқ нурғун ядикарлиқлирида бу хил нелупәр гүли тәсвирини учратқили болиду. Безәкчилик сәнитидиму бу нусха өз ипадисини тапқан болуп, османли империйәси дәвридә нелупәр гүли нусхисиниң болупму каһиш сәнитидә көп қоллинилғанлиқини көрүвалалаймиз. Бир нусха охшимиған дәвр вә муһитта охшимиған символлуқ мәниләргә игә болалайду. Шуңа хитайларниң нелупәр нусхисини пәқәтла хитай кимликигә бағлап тәсәввур қилиши хитай мәркәзчилик идийәсиниң ипадисидур.

Бүгүнки күндә хитайларға нисбәтән “миң йиллиқ ай тоқач” немә үчүн бунчә қиммәтлик болуп қалди? бунчә көп һекайиләрни тоқуп чиқирип, уйғур мәдәнийитидә мәвҗут болмиған “ай тоқач” ни хитай тарихий мәдәнийитигә бағлашниң сәвәби немә?

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан вә америка башчилиқидики ғәрб дөләтлири тәрипидин “ирқий қирғинчилиқ” дәп аталған кәң көләмлик бастуруш сиясити уйғурларни милләт сүпитидә йоқитишни нишан қилған болуп, бу җинайәтләр ичидә уйғур хәлқини кәң көләмдә тутқун қилиш, уйғур тилини йоқитиш, уйғур мәдәнийәт-сәнитини хараблаштуруш, җүмлидин уйғур йемәк-ичмәк мәдәнийитигә бузғунчилиқ қилиш яки уни хитайниң қиливелиш һуҗумлири мәвҗут.

Қарайдиған болсақ, һазир уйғурларниң көп қисим мурасим яки йиғилишлирида хитай тамақ мәдәнийитигә аит болған қорума қатарлиқ бир қисим тамақ түрлири, уйғур әнәниви тамақлириниң орнини елишқа вә барғансери омумлишишқа башлиған. Уйғурларниң өзигә хас болған супа яки гиләм үстидә чөридәп олтуруп тамақ йейиш яки сорун түзүп мәшрәп қилиш адәтлириму чәклимигә учриған. Буниңлиқ билән, уйғурчә ғизалиниш йосунлири, дастихан әдәп-қаидилири барғанчә йоқилишқа қарап йүзлинип, хитайлар билән болған пәрқ барғанчә азийип бармақта.

Мутәхәссисләр бу хил әһвални охшимиған кимликләр арисидики “юмшақ чегра” дәп атайду. Нөвәттә хитай һөкүмити хитайлар билән хитайдин башқа милләтләр оттурисидики “юмшақ чегра” ни бузуп ташлап, уларни пәқәтла хитайчә кимликкә игә қилиш үчүн урунмақта.

Йиғип ейтқанда “ай тоқач” әпсанилири хитай һөкүмитиниң уйғурларға хитай тамғиси уруш ғәризиниң бир парчиси болуп, уйғурларниң йүрүш-туруш, кийиништин тартип йәп-ичишкичә болған барлиқ һәрикәтлирини хитайчилаштуруп, уларниң кимликини суслаштуруш, ахирида пүткүл милләтни бой сундурушни мәқсәт қилиду, халас.

***Бу обзордики көз қарашлар пәқәт апторниң өзигила хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.